Gilan ve Tebriz herekatlarinin meglubiyyet sebebleri haqqinda

Ikinci dunya muharibesi başlanmişdi. Almaniya dovleti SSRI-ni şerq qonşulari (Iran ve Turkiye) terefden muhasireye almaga çalişirdi, hetta Turkiyeni sovet işgalindan qorumaq adi altinda (eslinde Qafqaza daxil olmaq, xususile Baki neftini ele keçirmek meqsedile) Turkiyenin SSRI-i ile serheddinde çoxlu sayda alman ordusu da yerleşdirilmişdi ve hazir veziyyetde saxlanilirdi. Butun bunlara baxmayaraq, Turkiye dovleti Boyuk Ataturkun olumu qabagi dediyi «Qarşida boyuk dunya savaşi gozlenilir. Turkiye bu muharibeye qatilmamalidir, qatilirsa bir dovlet ve bir millet olaraq aradan qaldirilacaqdir, qoşulmazsa, inkişaf edib yukselecekdir» vesiyyetine sadiq qalaraq, mueyyen behanelerle alman ordusunun sovet serheddini keçmesine raziligini vermedi. Elece de başda Çorçil olmaqla, Stalin ve Ruzveltin butun her nov tezyiqlerine baxmayaraq, Turkiye dovleti almanlarla munasibetini demek olar ki, muharibenin sonuna kimi qoruyub saxlaya bilmişdi.

Iranda ise almanlar, Turkiyeden ferqli olaraq çox aktiv idiler. Iranda yaranmiş bu halin esasi hele 1933-cu ilden Hitlerin Almaniyada hakimiyyete gelmesinden derhal sonra qoyulmuşdu ve bu, ilk novbede, ozunu Iranda şah elan etmiş Rzanin ozunun bu reæime olan şexsi regbetinden ireli gelirdi. Almanlar, ilk novbede, Iran terefden ABŞ ve Ingiltereden SSRI-ye herbi sursat ve erzaq mehsullarinin gonderilmesinin qarşisini almaga çalişirdilar ve buna da nail olurdular. Bele bir şeraitde 25 avqust 1941-ci ilde Sovet dovleti qoşunlarinin boyuk bir hissesini, Iran ve Çar Rusiyasi arasinda ve sonradan Sovet dovleti arasinda baglanmiş muqavileleri esas tutaraq, «oz serhedlerinin tehlukesizliyini temin etmek" adi altinda Iranin şimal hissesine – Guney Azerbaycana (GA) yeridir. Iranin cenubunu ise Ingilisler işgal edirdiler. Bu işgallarla bagli olaraq, Iranin şimalinda GA-da yaranmiş siyasi veziyyet, baş vermiş hadiseler, ardicil olaraq, kifayet qeder geniş şekilde ve anlaşiqli dilde Arif Keskin beyin «Guney Azerbaycan milli hokumeti (1945-1946) ve Seyid Cefer Pişeveri» meqalesinde ve bir sira diger muelliflerin eserlerinde qeleme alinmişdir. Bu sebebden biz bunlari nezere alaraq, ancaq XIX esrin axirlarinda ve XX esrin evvellerinde şimalli, cenublu Azerbaycanda baş vermiş iqtisadi ve siyasi durumun S.C.Pişeverinin heyat yolunun formalaşmasi ve fealiyyetine gosterdiyi tesir barede fikirlerimizi qisa da olsa bildirmekle kifayetneceyik.

Muttefiqlerin Irani işgal etmeleri Iranin her bir bolgesinde, xususen şimalinda – GA-da insanlarin duşunce ve fealiyyetinde koklu deyişikliklerin yaranmasina sebeb olmuşdu. Bu, siravi xalqin olkede 20 il agaliq etmiş Pehlevilerin unvanina nifretle dolu urek sozlerinin açiq şekilde demelerine yol açmişdi. Iranda iqtisadi ve siyasi baximdan en agir veziyyete salinmiş GA-da bu hal daha qabariq şekilde hiss olunurdu. Ele bu sebebdendir ki, tezlikle GA-da millet ve dil meseleleri ortaya qoyulur. Eli Şebusteri ve Ismayil Şems terefinden «Azerbaycan cemiyyeti» teşkilati yaradilir ve «Azerbaycan» adli qezetin neşr olunmasina başlanilir. Başqa Milli teşkilatlar da yaradilir. Azerbaycanda milli herekatin yaranmasi istiqametinde ilk addimlar atilir, eyalet ve vilayetlerde encumenlerin yaradilmasi meseleleri ortaya qoyulur. Yaradilan teşkilatlarin tezlikle ugur qazanmalarinin (ilk novbede siralarinin artmasinin) esas sebebi, çox guman ki, onlarin xalq kutlesinin isteklerini bilmeleri ve bunu nezere alaraq, onlarin milli meselelerle bagli çixişlar etmesi olmuşdur. Lakin onlardan heç biri sozden işe keçmek gucunde deyildi. Iller keçir, Sovet dovleti de Iranda ve GA-da baş veren bu hadiseleri ozunun yaratdigi ve butun Iranda fealiyyet gosteren «Tude» Partiyasinin xetti ile izlemekde davam edirdi.

Yerlerde Sovet ordusunun xilaskarligi haqda yaradilmiş fikirler ozunu dogrultmurdu. Bu ise ondan ireli gelirdi ki, Sovet dovletinin Irandaki maraqlari ayri-ayri bolgelerle deyil, butun Iranla bagli olmuşdur. Bu da ki, butun Iranda sosializme keçidin qelebesini temin etmekden ibaret idi. Sovet dovletinin Iranda yeritdiyi siyaset, umumiyyetle, çar hokumetinin yeritmiş oldugu siyasetin eyni olaraq tekrarlanmaqda idi. Çar hokumetinin Iranla bagli movqeyi melumdur ki, Rusiyanin çari olmuş I Pyotrun vesiyyetine uygun olaraq mueyyenleşdirilmişdi. Çar hokumeti yixilandan sonra onun yerinde yaranan Sovet dovletinin siyaseti ele quruldu ki, «ermeni meselesi»nde oldugu kimi bir sira daxili ve xarici siyasetde de dovlet çevrilişi hiss olunmadi, o cumleden Iran (fars) meselesinde. Çar hokumetinin Iranla bagli siyaseti 1917-ci ilde, demek olar ki, oldugu kimi saxlanildi. Beleki, 1941-ci ilde Sovet dovletinin Iranla bagli meqsedlerinin nelerden ibaret oldugunu bilmek uçun onun ozunun yaratmiş oldugu «Tude» Partiyasinin nece yarandigina, meramnamesine ve fealiyyetine diqqet yetirmek kifayet eder.

Melumdur ki, 1924-cu ilde xarici dovletlerin himayesi ve yardimi ile dovlet çevrilişi neticesinde hakimiyyete gelen ve ozunu Iranin şahi elan eden Rza şahdan sonra Pan-Iranizm, Ari irqçiliyi sistemli olaraq Iranda dovlet siyasetine çevrilerek, «vahid Iran memleketi», «vahid fars milleti», «vahid fars dili» yaratmaq siyasetinin heyata keçirilmesine – başqa milletlerin assimilyasiyasina başlanilmişdir. Oz varligini qorumaga çalişan insanlari muxtelif vasitelerle lekeleyib mehv edirdiler. Meselen, GA-da bu cur insanlari «Pan-turkist» ve s. damgalar yaPişdirib mehv etmişler. Yeri gelmişken, maraqlidir ki, Quzey Azerbaycanda (QA) ise belelerini «Pan-iranist», «Pan-islamist» adi altinda mehv etmişler. Bu ise Azerbaycan xalqina qarşi Sovet ve Iran dovletlerinin yeritdikleri siyasetde Paralellerin oldugundan xeber verir, yeni onlarin bu siyasetleri bir-birine uygunlaşdirilmişdir. Iranda irqçiliyin dayaqlarindan olan bu quvvelerin bir qismi indiki dovrde muasirleşerek, «irançi solçular», «irançi ruhaniler» adi altinda fealiyyet gostermeye başlamişlar. Belelderinden biri de ideologiyasi xaricden (Sovet dovletinden) Irana ixrac olunmuş ve Iranda fealiyyet gosteren «Tude» Partiyasidir.

1.    Sovetlerin Iranin şimalini zebt etmesinin ardinca Moskva terefinden «Tude» Partiyasi yaradilir ve onun butun Iranda fealiyyet gostermesi teşkil olunur.

2.    «Tude» Partiyasi Iranda tebeqeleşme sinfi meseleni ortaya qoyursa da Irançiliq PrinsiPini saxlayir, butun Iranda sosializmin qurulmasi meqsedi gudulurdu.

1941-ci ilin avqust ayindan 1945-ci ilin ortalarina qeder Sovet dovletinin Irandaki siyaseti «Tude» Partiyasina soykenmişdir. Bu o demekdir ki, bu iller erzinde Sovet dovletinin Iran siyaseti deyişmez qalmişdir. Ancaq Azerbaycan Demokratik Firqesi (ADF) yaranandan ve meramnamesi elan olunandan sonra «Tude» Partiyasinin GA bolgesinin uzvleri, ADF-nin esl milli teşkilat oldugunu derk ederek, 1945-ci ilin ikinci yarisinda «Tude»-ni terk edib (şobenin legv olundugunu elan edib), ADF-ye daxil olduqdan sonra Sovet dovleti Iran siyasetini deyişmeye mecbur olur.

3.    Sovet dovletinin Iran siyasetini deyişdirmesi zerureti bir de onunla bagli olmişdir ki, muharibenin sonuna yaxinlaşdiqca Iran siyasetine yenice qoşulmuş ABŞ başda olmaqla muttefiqlderin Iran meselesinde SSRI-ye tezyiqleri artmaga başlamişdi. Onlar SSRI-den ordusunu Irandan çixarmagi teleb edirdiler. Bele bir tezyiq altinda Sovet dovleti Iranda sosializm inqlabinin baş tutmadigini hiss ederek, heç olmasa, Iran neftinden Pay almaq iddiasindan el çekmek istemirdi. Bu meqsedle sovet dovleti GA-da hakimiyyete gelmek şansi en çox olan milli quvvelerin (S.C.Pişeveri başda olmaqla ADF-nin) hakimiyyete gelmesini desteklemeye ve bu yolla Irana ve elece de Iranin Parçalanmasinda maraqli olmayan Boyuk Britaniyaya tezyiqlerini bu yolla davam etdirmeye qerar verir. GA-da Sovet dovleti siyasetini «Tude» Partiyasina deyil, ADF-nin uzerine koçurur. Bundan sonra GA-da xalq ADF-nin rehberliyi altinda hakimiyyeti eline alir, Iranin bolunmesi tehlukesinin varligi real ortaya qoyulur, lakin bununla da Sovet dovlet başçilarinin duşundukleri baş vermir. Bundan sonra muttefiqlerin, xususen ABŞ-in daha da guclenen tezyiqleri altinda Sovet dovleti oz ordusunu Irandan çixarmali olur. 1920-ci ilde  sosializm ideyasi butun Iranda qalib gele bilmediyinden Tebrizde Şeyx Xiyabani herekati, Gilanda sosializmin qelebesi Sovet dovleti terefinden mudafie olunmadiqlari kimi, 1946-ci ilde de Eli Iran neftinden de çixan Sovet dovleti, Tebrizde S.C.Pişeverinin rehberliyi altinda yaranmiş milli dovleti de neinki mudafie etmedi, eksine, onun olan-qalan silahlarini da elinden alaraq ve hele de SSRI-ye inanan insanlarin da boyuk bir hissesini Quzeye qaçmaga sovq ederek, GA-da yenice qurulmuş, lakin gelen ordunun qarşisina çixa bilecek ozunun heç bir mudafie gucunu yaratmaga imkan taPmayan milli dovleti ABŞ-in ve BB-nin agir silahlari ile silahlanmiş şah qoşununun qarşisinda eliyalin qoya bildi. Belelikle, GA-da S.C.Pişeverinin rehberlik etdiyi dovlet 3 gunun içinde ermeni zabit ve esgerlerinin de daxil oldugu şah ordusu terefinden aradan qaldirilmiş oldu.

Butun bunlar o demekdir ki, Sovet dovletinin Iranda yeritdiyi milli siyaset irançi quvvelerin siyasetinin tekrari olmuşdur. Başqa sozle onun Iran siyaseti Azerbaycan turklerinin (elece de Irandaki diger milletlerin) xeyrine olmamişdir. Bu sebebden Iranda her hansi lokal – bir bolgede baş verecek inqlabi deyişikliyin Sovet dovleti terefinden destekleneceyine umid etmeye yanliş bir duşunce kimi baxilmalidir. Eyani misal olaraq, Gilanda baş vermiş «sosializmin qelebesi»nin saxlanila bilmemesini gostermek olar.

Gorunur Gilan hadiselerinin rehberlerinden biri olmuş bolşevik S.C.Pişeveri de Gilan hadiselerinden sonra bolşeviklerin «etibarsizligini» başa duşduyunden bir daha Bakiya qayitmamiş, yeni bolşeviklerle evvelki elaqelerini keserek temamile başqa istiqametde fealiyyet gostermeye ustunluk vermişdir. Bu sonralar onun «Tude» Partiyasina girmek haqda edilen teklifleri redd etmesi ile tesdiqlenir.

Işgal ordulari Irana daxil olanda S.C.Pişeveri Tehranda «Ag[A1] [A1]ir» qezetinde çalişirdi. S.C.Pişeveri GA-da baş veren hadiseleri bir qeder kenardan izleyirdise de, onlarin irelilemesi uçun heç ne ede bilmirdi. Ele bu meqsedle de o qezeti buraxib Tebrize gelir ve Eli Şebusteri ile birlikde Azerbaycanda baş qaldirmaqda olan xalq herekatini nizamli bir hala salmaq, tenzimlemek ve ireli aParmaq işhine başlayirlar. Bu vaxtdan başlayaraq, onun siyasi heyatinda demek olar ki, evvelkilerden keskin ferqlenen yeni bir dovr başlayir. Bununla bele onun Tebrizde başladigi fealiyyetini izledikde, onun hele de evvelki bolşevik tesirinden (torundan) tam xilas ola bilmediyini gore bilirik. Ele zorla Bakiya getirilmesi haqda yuxarida soylenilenler buna subutdur. Sonda o, oz muhitine uygun ve oz xalqinin içinden çixan ideologiyaya soykense de, onun bu mubarizeni ugurla başa çatdirmasi mumkun olmadi. Çunki o, kenardan (xaricden) ixrac olunmuş ideologiyadan birdefelik xilas ola bilmemişdi. Ele bu sebebden de hem ozunun, hem de xalqinin heyat ve mubarizesi facie ile neticelenmişdir.

GA dunyaya gelmiş S.C.Pişeveri omrunun en genc yaşlarini burada keçirdiyinden xalqin nece agir bir veziyyetde yaşadiginin şahidi olmuşdur. Ele bu agir veziyyet onun ailesini umidler veren Bakiya – QA-na getirib çixarmişdir. Onlarin Bakiya geldikleri dovrde (1905-ci il) Baki inqlablar şeherine çevrilmekde idi. Burada neft senayesinin yuksek suretle inkişaf taPmasi ile yanaşi, siyasi muhitin de formalaşmasi, muxtelif siyasi cereyanlarin yaranmasi ve inkişaf taPmasi açiqca hiss olunurdu. Bolşeviklerin fealligi daha guclu idi. Onlarin sirasinda, esasen, qeyri-muselmanlar toPlanmaqda idi. Bolşevikler GA-dan Bakiya gelenlerin Bakida neler baş verdiyinden xebersiz olduqlarindan, onlari oz siralarina aasanliqla celb edirdiler. Gorunur ele bu sebebdendir ki, onlarin siralarina daxil olan azerbaycan turkleri arasinda GA-dan olanlar çoxluq teşkil edirdiler.

Bakida muselmanlar da oz siyasi qurumlarini yaratmaga başlamişdilar. Maarifçilik istiqametinde boyuk işler gorulurdu. Bu sahede gunu-gunden artib çoxalan qezetlerin ohdesine çox boyuk işler duşurdu. Her siyasi qurumun ozune mexsus metbuat orqani var idi. QA-da ele bir muhit yaşanirdi ki, bu muhite duşen her bir savadli, etrafda baş veren hadiselere bigane qalmayan, onu oyrenmeye çalişan her bir insani ozune çekirdi. S.C.Pişeveri de belelerinden olur ve bu muhitde de onun cavanligi formalaşir. S.C.Pişeverinin muhiti, ailesinin Bakiya koçmesi ile, eger bele demek olarsa, ikiqat deyişir: Biri, iqtisadiyyatla bagli olaraq QA-na koçmek olubsa, ikincisi, etaletde olan Irandan siyasi cehetden inkişaf etmekde olan Rusiyaya (QA-na) koçmesi ile bagli olub, yeni 25 yaşli S.C.Pişeveri her iki muhitde ozunu taPa bilib. Muellimlik etmesi ile yanaşi, qezetlerde siyasi movzularda meqalelerle çixiş etmesi de bundan xeber verir. S.C.Pişeveri, ne yaziq ki, bu vaxti qoşuldugu insanlarin kimliyini, duşunculerinin arxasinada nelerin gizlendiyini, beynelmilelçilik kimi muqeddes bir yolun arxasinda hansi hadiselerin baş vereceyini gore bilmir. Bakiya koçdukleri ilde QA-da başlanmiş açiq silahli ermeni-muselman savaşindan duzgun neticeleri neinki o dovrde, hetta çox iller sonra da çixara bilmedi. Bolşeviklere yaxinlaşmasi ne qeder tebii olsa da, bir o qeder de bagişlanmaz bir yola duşmesi demek idi. Biz indi artiq bilirik ki, o dovrde bolşeviklerin sirasina qoşulan muselmanlar esasen savadsiz insanlar olmuşlar. S.C.Pişeveri ise savadli idi.

S.C.Pişeverinin sehv yolda oldugunu ve sehv yolda omur surduyunu ozunun başa duşmesi uçun, ne yaziq ki, bu yolun Azerbaycan xalqinin başina hansi musibetleri getirdiyinin şahidi olmasi lazim imiş. Çar hokumeti yixilandan sonra QA-da bu adamlarin «sovetler» adi altinda qurmuş olduqlari dovleti ve onun ermeni-rus silahli destelerinin eli ile toretmiş olduqlari milli qirginlari gormeli idi. Daha sonra bu dovletciyi yixmaq uçun xalqimizin ovladlarinin tarixde ilk defe Anadolu qardaşlari ile birleşerek tokmuş olduqlari qanlarini ve bu qanlari bahasina qurmuş olduqlari ve inkişaf yoluna istiqametlendire bildikleri milli dövletimizi az sonra bolşeviklerin nece qeddarcasina aradan goturduklerini, çar hökumetinin Azerbaycani işgal etdiyi gunden xalqimizin aparici insanlarini nece mehv etmişdise de sovet  dovletinin bu işleri davam etdirmesini, xalqimiizin kutlevi şekillerde surgun edilmelerini daha açiq formalarda tekrarlamasini ve /nehayet yazmaq isteyirdim ki, elimi saxladim yazmadim, ona göre ki, milli azad demokratik dovletimizin berpasi yolunda engellere çevrilmiş bu duşmen emellerin sonu gorunmurdu/, 1937-1938-ci illerin bir başa ziyalilarimiza qarşi yonelmiş repressiyalari, ikinci dunya muharibesi dovrunde canlarini SSRI dovletinin  qalib gelmesi yolunda qurban demiş oglan ve qizlarimizin ermenilerin fitvalarina uyan rus zabitleri terefinden heç bir sebeb olmadan gullelenmelerini, birinciler sirasinda Berlin divarlarinda qelebe munasibeti ile avtoqraflar qoyan ogullarimizin bele ailelerinin muharibe dovrunde yaşadiqlari yerlerden çox-çox uzaqlara surgun olunmalarini vaxtinda görmeli idi. Ne yaxşi ki, gec de olsa, S.C.Pişeveri, başqalarindan ferqli olaraq /N.Nerimanovu qismen çixmaq şertile/, duşmenin bu emellerinden ders ala bildi. O bunu ADF-ni yaradanda gosterdi: milli siyasi teşkilati yaratdi, yoneltdi ve muveqqeti de olsa qelebeye çatdirdi. Bu qelebenin de sonda ugursuzluqla neticelenmesi artiq dunya gormuş yaşli S.C.Pişeverinin deyil, çox iller once cavan S.C.Pişeverinin buraxmiş oldugu sehvlerin neticesi idi.”Ozge kuresine goz diken sonda ac qalar” demişler babalarimiz, yeni bu bele de neticelenmeli idi. Başqa sozle Milli Azadlıq Herekati, ilk once, milletin /xalqin/ oz qoynunda yetişmeli ve inkişafini tapmalidir. Eks halda her şey xeyali olaraq qalar, felaketlerle sona çatar. Men bolşevik olmuş heç bir insanimiz haqda bu sozleri demerem. Ona gore ki, onlar duşunceli suretde xalqina qarşi pis emellere qol qoymuşlar ve sonda da bu emellerinin Pisliyinden de peşimançiliq çekmemişler. S.C.Pişeveri ise bolşeviklere aldanaraq onlarla iş birliyine girmişsede, o, ne yaxşi ki, ele ilk defe aldandigini anlayandan sonra bu yoldan çekilib ve xalqina xidmet etmeyin duzgun yolunu mueyyenleşdire bilmişdi. S.C.Pişeverinin bu hereketininozu xalqimiz qarşisinda onun en boyuk xidmeti hesab olunmalidir. Onun bu neticesi ve emeli bizim azadliq ugrunda mubarize aparan muasir insanlarimiza bir heyat mektebidir, mubarize aparmagin dersidir.

Bu gun S.C.Pişeveri siyasi heyatinin  yanliş sehifeleri de daxil oz heyat yolu ile uzunu bizlere tutub, sanki deyir: oz xalqina arxalanmayan /tstimai-siyasi xadimler, herekatlar, partiyalar/ koksuz ota benzerler. Siyaset aleminde xalqina, vetenine xidmet etmek isteyen insanlar, ilk novbede, siyaset nedir sualina duzgun cavab tapmali ve bilmelidirler ki, xalqin siyasi sabahinin daha da yaxşilaşdirilmasi işinde iştirak etmeyi qarşilarina meqsed qoymuş bu insanlarin sadelovh olmaga-sehv etmeye haqlari yoxdur. Her bir halda her bir insanimizin /herekatimizin, partiyalarimizin/ emellerinin esasinda Azerbaycan Merkezli Duşunce Sistemi qoyulmalidir. Kenardan ixrac olunan ideyalardan qaçmaq, ancaq oz millet ve dovlet ideologiyamiza soykenmekle davamli qelebeye ve inkişafa nail olmaq mumkundur.

Sizlere bu muqeddes ve muqeddesliyi qeder de şerefli olan bu yolda ugurlar arzulayiriq. Tanri yolunuza işiqlar saçsin, haqqin işigi sonmesin

S.C.Pişeverinin son Baki seferi haqqinda

Ikinci dunya muharibesinin başlanmasina hele bir-neçe il vardi. Dunyanin butun dovletleri kimi SSRI dovleti de bu muharibeye hazirlaşirdi. Bu muharibenin olub-olmayacagindan asili olmayaraq, sovet dovleti ozunun ideoloæi sahede "soyuq muharibesini" aParmaqda davam edirdi. Bu muharibenin terkib hisselerinden biride ideoloæi texribat sahesinde gorulen işler idi. Bunun uçun ayri-ayri hazirliqli insanlar bu ve ya diger xarici olkelere gonderilir /yerleşdirilir/ ve onlar da mueyyen taPşiriqlari yerine yetirirdiler. Keçmişde bele işlerin aktivlerinden olmuş bir neferle 1964 ve ya 1965-ci ilde, bir qonaqliqda taniş olmaq mene qismet olmuşdur. Qismet olmuşdur ona gore deyirem ki, onun vermiş oldugu informasiyalardan haqqinda danişmaq istediyimiz S.C.Pişeverinin omrunun son gunlerine aid bezi melumatlari ala bilmişdim. Metbuatda "S.C.Pişeveri 1946-ci ilde Bakiya qaçdi[1][1]" kimi ifadelere rast gelenden sonra bu edaletsizliyi aradan qaldirmaq uçun onlari qeleme aldim.

Bu adam /sonradan qonaq/ Azerbaycanin şimal rayonlarindan birinde ehalisi esasen malakan ruslari olan bir qesebeden idi. Danişmasada çox Puman ki, bizim dilimizi de bilirdi. Çox guler uz idi, sohbetine başqalarini da celb etmeyi bacarirdi. Mehribanliq numayiş etdiren gorkemi vardi. Muharibeden evvel Çine gonderilmişdi /oz dilinde desek "atilmişdi"/. Çinde bir muddet işleyenden sonra oradan Efqanistana keçir, muharibenin sonlarina yaxin Irana keçir.

 Sovet ordusu muharibenin evvelinden Iranin Quzeyini /Guney Azerbaycani/ işgal etmişdi. Guney Azerbaycanda siyasi muhit, esasen, sovet dovletinin tesiri altinda inkişaf edirdi. Iranin cenubunda ise ingilislerin tesiri guclu idi. Ilkin dovrlerde Iranin Parçalanmasi ehtimali  zahiren yuksek idi. Eslinde ise, sovet dovleti Azerbaycanda hadiselerin milli zeminde inkişaf taPmasina maraq gostermirdi. Ele  ingilisler ve amerikalilar da tabeliklerinde olan Iranin butovluyunde maraqli idiler. Hadiselerin nezaretden çixmamasina nail olmaq uçun onlarin hamisi GA-da herekatin idare oluna bilecek halda qalmasini  isteyirdiler.

Muttefiqler /Boyuk Britaniya ve ABŞ/ Sovet ordusunun  Irandan çixarimasini teleb edirdiler ve hetta SSRI ile de razilaşdirmişdilar.

Sovet ordusunun yerleşdiyi Guney Azerbaycanda xalq herekati yukselmekde idi, lakin ona rehberlik edecek quvve yox idi. Olanlar da sozden işe keçe bilmirdiler. 1941-si ilden sonra GA –da formalaşmiş milli teşkilatlarin rehberlerinin bir qismi çixiş yolu olaraq, Tehranda qezet neşri ile meşgul olan, keçmişde Gilan herekatinin rehberlerinden biri olmuş, Gilan inqilabinin meglubiyyetinden sonra Tehrana getmiş Seyit Sefer Pişeverinin yanina gedib onun Tebrize qayitmasini ve milli azadliq herekatina rehberlik etmesini xahiş edirler. S.C.Pişeveri raziligini verenden sonra onlar birlikde Tebrizde Azerbaycan Demokratik Firqesini yaradirlar. S.C.Pişeveri onun rehberi olur. Tezlikle GA- da hakimiyyeti ele alib, milli dovlet yaratmaga nail olurlar. Iran bolunmek tehlukesi ile uz-uze qalir. Muttefiqlerin tekidli telebi neticesinde sovet ordusunun Irandan çixmasi suretlendirilir. Sovet dovleti Irandaki esas maraqlarinin  Puça çixdigini gorerek, GA–da milli dovletin de aradan goturulmesi işinde aktiv iştirak idir. Ola bilsin ki, bu da muttefiqlerin telebi idi. Ansaq hem de, sovet dovletinin Iran siyasetinin terkib hissesi idi. Xiyabani herekati , Gilan herekati kimi indi de GA milli herekati SSRI-nin daha boyuk maraqlarinia qurban verilmeli idi. Milli ordu silahsizlaşdirildi.

Qonaq deyirdi ki, yeni yaranmiş dovletin çox qisa zaman erzinde boyuk quruculuq işleri aParmasina baxmayaraq, onun başinin ustunde qara buludlar da toPlaşmaqda idi. Iran ordusu Tebriz uzerine gelmeye hazirlaşirdi.

ABŞ, Ingiltere ve SSRI-nin qarşiliqli razilaşmalarina esasen, SSR-i silahli quvveleri Iran erazisini (GA-ni) terk etmeli idi. Bunun evezinde SSRI ordusunun Mancuriyada YaPonlarla muharibeye başlamasi uçun Çine daxil olmasina raziliq verilmişdi. Bu da SSRI-ni razi salmişdi. GA-ya geldikde ise SSRI dovleti ozunun qlobal dunya siyasetine uygun olaraq, bu erazini teklikde /Iransiz/ qebul etmek istemirdi. Bu meselede çox guman ki, sovet dovlet aParatinda boyuk nufuzlari olan gurcu ve ermenilerin de maraqlari nezere alinmişdi. Beleki, Guney ve Quzey Azerbaycanlarin birleşmesi neticesinde Azerbaycan dovleti neinki Qafqazda, hetta butun SSRI-de Rusiya Federasiyasindan ve Ukraynadan sonra en boyuk resPublika olacaqdi. Bu ise heç de gurcu ve ermenileri, hetta RF-nin ozunu razi sala bilmezdi. Eger bu meseleye daha geniş masştabda – dunya siyaseti çerçivesinde de baxsaq Azerbaycanin bir turk dovleti olaraq, boyumesine ne ABŞ ve ne de AvroPanin iri dovletleri de razi olmazdilar. Bu kimi sebebler SSRI silahli quvvelerinin GA-dan çixarilmasinin suetlendirilmesine tesirini artirirdi.

Evvellerde sovetlerin silahlarinin boyuk bir hissesinin ADD-ye buraxilacagi haqda verilen vedler, birden-bire aradan qalxdi, neinki silahlar, hetta "Tude" Partiyasi ile bagli olanlarla yanaşi, diger Partnyalardan olanlarin /SSRI-ye inananlarin/ boyuk bir hissesi de GA-dan çixarildilar. GA-nin yenice yaranmiş dovleti şah ordusunun qarşisinda silahsiz qoyuldu. Şah ordusu ise ingilis ve ABŞ silahlari ile silahlandirilmişdi. Bu ordunun qarşisina çixa bilecek Azerbaycan Demokratik Dovletinin ordusu yaradilmamişdi. Sovet ordusunun onlari mudafie edecekleri gumanlari /?/ Puça çixmişdi. Buna baxmayaraq, inqilaba sadiq qalan quvveler son damla qanlari qalana qeder duşmenle vuruşacaqlarina and içmişdiler. S.C.Pişeveri de onlarin arasinda idi. Esgerler ve xalq S.C.Pişeveriye inanirdilar. Bunu Moskvanin reşberleri de bilirdiler. Bilirdiler ki, S.C.Pişeverinin rehberliyi altinda Azerbaysan xalqi yenilmez bir quvveye çevrilecekdir. Odur ki, S.C.Pişeveri herekatdan uzaqlaşdirilmali idi. Iş o yere çatmişdi ki, S.C.Pişeverinin herekatdan hansi yolla olursa-olsun tecrid olunmasi meselesi qoyudmuşdu. Ilk once onun Bakiya devet olunmasi /getirilmesi/ istenilirdi. Bununla, muttefiqlerin her birinin isteyi odenilmiş olacaqdi. GA-da milli dovletin yaranmasi sovet dovletine bir de ona gore arzu olunan deyildi ki, gelecekde sovet ordusunun 1941-ci ilde oldugu kimi xeberdarliq etmeden Araz çayini keçmek huququnu qoruyub saxlaya bilsin.     

S.C.Pişeverini neyin bahasina olursa-olsun Bakiya aParmaq gosterişini almiş qonaq bele deyirdi: Menim kim oldugumu ondan başqa başqa kimse bilmirdi. Biz tez-tez goruşurduk. Men defelerle onun nezerine çatdirmişdim ki, onu Bakiya çagirirlar. S.C.Pişeveri ise Tebrizi Bir an bele terk etmek istemirdi.  O deyirdi ki, menim burada işimin bu qeder çox oldugu bir vaxtda men Tebrizi nece terk ede bilerem. Bizim sohbetlerin heç bir neticesi olmurdu. Sohbetlerimzin birinin axirinda men ona teklif etdim ki, ova gedek, bir qeder dincelek. O buna da razi olmurdu ve yene de işlerinin çox oldugunu deyirdi . Lakin menim sonraki inadli tekidimden sonra o raziliq verdi ve bir-neçe gunden sonra biz Tebriz etrafinda "ova" çixdiq. Biz insanlar yaşayan yerlerden  xeyli uzaqda idik.Yene de men ona Bakiya çagirildigini xatirlatdim. Berk hirslendi. Bu zaman bizden biq qeder aralida gizlenmiş adamlarim gorunduler. S.C.Pişeveri işin ne yerde oldugunu başa duşduse de yene de muqavimet gostermekde davam edirdi. Umid ansaq zora qalmişdi…. Biz onun yolda hay kuy sala bileceyinden ehtiyat edirdik. Ona gore de lazim olan butun tedbirleri gorduk.En çox bizi serhedden keçid narahat edirdi. Serheddi keçene qeder kimse onun Bakiya aParilmasindan xeber tutmamali idi. Biz bunu da çetinlik çekmeden hell ede bildik. Onu Bakiya çatdirdiq. Mene uç gunluk istirahet verdiler, bir de kohne siniq- salxaq almanlardan qalma bir maşin ki, men onunla gezintiye çixa bilim.O da yolda xarab oldu, men de onu orada qoyub getdim.

Gorunur GA meselesinde Moskvanin iradesine eks olmaqda israrli oldugundanS.C.Pişeveri uç gun sonra Gencede maşin qezasina "duşdu" ve "oldu".

GA-da ise S.C.Pişeveri Canini goturub Bakiya qaçmişdir" kimi şayeler tez bir zamanda GA-nin her bir yerine "yayildi". Yeqin ki, bu şayeler de GA uzerinde aParilan siyasi oyunlarin evvelceden hazirlanmiş Planlarinin terkib hissesi olmuşdur. Bu şayelerin tesiri ister esgerlerin, isterse de milli dovletin mudafiesine qalxmiş mubariz insanlarin iradesinin qirilmasina silahsizliqdan qat-qat çox sebeb olmuşdur, guşmene muqavimeti çox-çox zeifletmişdir.

 Bes sonra ne oldu, siz oraya qayitdinizmi?- deye ikinci qonaq ondan soruşdu.

-Yox, deye o cavab verdi. Men bir de oraya qayida bilmezdim ve buna heç ehtiyac da yoxdu. Meni başqa yere gonderdiler.

Hara gonderildiyini demedi.

Ikinci qonagimiz yene de çox acizane formada soruşdu:

-yeqin siz butun bu fealiyytlerinizle bagli memuar da yazmişsiniz. Onu oxuma bize qismet ola bilermi ?

Onun bu teklifden alindigi sifetinden hiss olundu.

-Yazmişam,-dedi. Çox yazmişam, her olke uçun ayri–ayri xatirelerimi yazmişam. Lakin onlar heleki arxivde saxlanilir. Yeqin ki, vaxti çatanda onlari başqalarinin da oxumasina imkan yaranasaq. Onda siz de oxuyarsiniz.

Ikinci qonaq yene de ozunu onun Perestişkari oldugunu bildirecek terzde soruşdu.

-Bes nese oldu ki, siz o sistemden çixdiniz. Axi indi siz tamam başqa istiqametde – teşizat sahesinde işleyirsiniz?

-Stalinin olumunden sonra olkede baş veren hadiseler ele istiqamet aldi ki, bizim kimilerin bu sistemde qalib işdemesine imkan olmadi.Men yoruldugumu behane getirerek işden azad olunmagimi xahiş etdim. Buraxmirdilar, hetta Bakinin ozunde qalmagim şerti ile mene iş teklif etdiler. Men ise hiss edirdim ki, men bu yeni insanlarla, yeni qaydalarla işlemeye uygunlaşa bilmeyeceyem. Mene fikirleşmek uçun bir ay da elave vaxt verdiler. Men ise qerarimi deyişmedim. Soruşdular ki, bes bundan sonra ne işle meşqul olmaq isteyirsen? Dedim ki, helelik bilmirem. Onda onlar da mene indiki işimi teklif etdiler, raziligimi verdim. Indiye kimi ResPublika Teçizat Idaresinde şob mudiri vezifesinde işleyirem, işimden raziyam.

Yeri gelmişken, menimle de maraqlandi, dedim ki, universitetde tehsilimi tezece başa vurmuşam, diPlom işim biofizika sahesinde olsa da indi bu istiqametde işlemirem. Fursetden istifade edib, men işlediyim institutda aPardigim tedqiqatla bagli melumat da verdim ve mis trubalara ehtiyacim oldugunu bildirdim. Qonaq da komek etmeye hazir oldugunu soyledi. Bununl bagli institutun adindan mektubla onun yanina getdim. Onunla birge idare rehberlerinden birine yaxinlaşdiq. O adamin sifeti, boyu-buxunu indi de yadimdadir. Men bu vaxta kimi bu cur bedheybet insan gormemişdim /ele indiye kimi de gormemişem/. Ikinci qonagimiz da eybecer çoPur sifetli idi, hem de her ikisi ermeni idiler. Qeribedir ya yox, qonaqin "komekliyi ile" men qisa bir muddetde resPublikamda yuksek vezifelerde oturan iki ermenini ister-istemez tanidim. Duşunurdum ki, Tanrim, elbette ki, sen ozun bilen meslehetdir. Ancaq menim hansi gunahlarim var ki, qonagin ureyimi deşen sohbetleri qalsin bir terefe, menim qarşima bu "adamlari" çixarirsan. Her halda buralarda kimlerin işlediyini bilmek de lazimdir. Bed sifet adam mene baxdi, kimliyimle maraqlandi ve nezerlerini ustumden çekmeden mektubu imzalamadan qonaga qaytardi. Sebebi de bu oldu ki, onlar tonlarla mehsul satişi ile meşgul olurlar. Men ise 20-30 kiliqram, ozude muxtelif olçulu olmali idiler. Qonagimizin ozunun de hundur boylu olmasina baxmayaraq, Penceleri ustunde qalxib onun qulagina ne ise dedi. O ise bir daha mene ters-ters baxaraq, mektuba imzasini atdi. Qonaq menimle birlikde ambara getdi, ambardara gosteriş verib, menimle xudahafizleşdi. Qardaşima da salam dememeyi xatirlatdi. Men 30 kiloqram trubani goyden duşmuş oir nemeg kimi sevinerek, çetinlikle de olsa, işe aPardim. O trubalardan menden başqa iş yoldaşlarim da işlerinde istifade etdiler.

1964 ve ya 1965-si illerde omuş bu sobeti men o zaman  bir xatirat olaraq, yazmişdim. Lakin 1975-si ilde baş vermiş hadiselere bagli olaraq, men diger yazilarimla birlikde onu da "itirmeli" olmuşdum. Indi tekrar bu yaddaşima qayitmagimin sebebi, Arif Keskin beyin qeyd olunan meqalesinde S.C.Pişeverinin Bakiya gelmesini "S.C.Pişeveri Quzey Azerbaycana qaçmiş" kimi qiymtlendirmesi olmuşdur.Guman edirem ki, bu cur yanaşma S.C.Pişeveri haqda yazilarin hamisina da olmasa bir çoxuna aiddir. Hesab edirem ki, bundan sonraki yazilarimizda S.C.Pişeverinin ozunden asili olan ve ya olmayan sehvlerini gostermekle yanaşi, biz onun adinin yaninda "qaçmiş" kelmesini işletmekle ona qarşi semimi olmariq.

Qeyd: -Emi, sen ki onda yuksek vezifelerde çalişirdin, bes niye bu dediklerine qarşi mubarize aParmirdin?

-  Duz deyirsen ogul. Men onda raykom katibi kimi yuksek vezifelerde işleyirdim.Gunahkar kimi muhakime olunanlar haqqinda evvelceden ele şeyler uydurub deyirdiler ki, onlari hebs elib oldurenden sonra hami deyirdi ki, ne yaxşi, bir ogru da azaldi, bir millet duşmeni aradan goturuldu.

Yusif Semedoglu, "Qetl gunu"eserinden/.

QA-da hemişe ele siyaset yeridilmişdir ki, biz tariximize nezer yetirende orada butun milletin qurur duya bileceyi şexsiyyetler taPa bilmeyek. Bele olduqda milletin ozunun-ozune inami azalir, heyatin burulganlarinda mulafie qabiliyyetini itirir.

Gelin birlikde bele hallara yol vermeyek.

 meqaleni DAK-in uzvleri olan aşagidaki muellifler DAK-in Baki ofisine teqdim olunub.

Felsefe elmleri namzedi, Baki Dovlet Universitetinin Dosenti, Arif Islam oglu

Fizika-riyaziyyat elmleri namzedi, Abbas Musayev

DAK Metbuat Xidmeti Eli Nicat

www.durna.info | eldeniz@yahoo.com