|
|
|
|
محررم آیی و قدیم ادبی دیلیمیز سید حیدر بیات
قمری یا دخیل کیتابینین آدینی چوخوموز ائشیتمیشیک. بو کیتابا فیکیرلشنده بیر سیرالار بلکه محررملییی خاطیرلایار. آمما من بو ایکی کیتابین آدی گلنده باشقا بیر شئی یادیما دوشر. ایران تورکلرینین اسکی یازی دیلی. اساسن آغ قویونلو قاراقویونلو دؤنمیندن بری ایراندا بیر اورتاق یازی تورکجهسی یارانیبدیر و بوتون آذربایجان کلاسیک کیتابلاریمیز بو دیلدهدیرلر. بو دیلین اردبیل لهجهسیندن آلماغین دئییرلر بیر سیرالاری، دوغرومو؟ بیر شئی دئیه بیلمهییرم. قمری دربندلیدیر، دخیل ایسه ماراغالی. بو ایکی شهر بیریسی قوزئی و بیریسی ایسه گونئیده یئرلهشیرلر. آمما بو شهردن قوپان ایکی شاعیرین شعرلری خراساندا، شیرازدا، اصفهاندا، اراک و قوم تورکلری و خلجلری ایچره و هابئله همداندا بیر قوتسال مذهبی کیتاب کیمی اوخونوب و اوخونور و یوزلر بلکه مینلر انسان اونو ازبردیرلر. اساسن یئنی ادبی دیلیمیزله تانیش اولمایان کیمسهلرده تورکجه یازماق ایستهینده ائله بو کیتابلارین رسم الخط یا اورتوقرافیسی و هابئله لهجهسی اوزره یازارلار. بو یازی دیلینین اساس اؤزللیکلردن یاسیقلارین یوواریقلا قورتارماسیدیر. مثلن قاپو، شاملو و ها بئله یوورایقلارین یاسیقلا: کؤرپی، قلی، دولی و... اساسن چوخلو "و" ایله قورتاران سون آدلار ائله بو یازیدیلینین سونوجوندا بئله قلمه آلینیبدیر و صفوی دؤنهمیندن قالان تورکجه رسمی آدلاردا ائله بئلهدیرلر: عالی قاپو، بونون ان یئترلی میثالی بلکه شاه سلطان حسینین هجوینده یازیلان بیر بیت اولا. شاه سلطان حسین صفوی هر نه دئدیکده "یاخشیدور" دئیهرک تایید ائدرمیش، ائله کی اونون آدی شاه سلطان حسین صفوی یئرینه شاه سلطان حسین یاخشیدور کیمیده چکیلرمیش، بیر شاعیر بو اولایی بئله آچیقلاییب: آن ز حکمت تهی ز ظلمت پر / شاه سلطان حسین یاخشیدور بو ادبی دیل فرقه زامانینا کیمی ده داوام تاپیپ و فرقهنین قزیتی بو دیل اوزره یازیلیبدیر. بو کونگو معیار و ادبی دیلیمیزین اوستونلویونده هئچ بیر شبهه یوخسادا آمما اؤز اؤزومه دئیهرم کی کاش بیز ائله او دیلی ساخلایایدیق. نییه کی یئنی معیار دیل دوزنلهمک چوخلو تورکجه اوخویانلاری بیزدن آییردی. بو مسئله آرتیق آجی بیر مسئلهدیر. یانی مئدیاسیز، السیز آیاقسیز بیر سیرا انسانلار گلیب اسکی یازی قورارلارینی پوزوب و یئنی بیر شئیلر یاپیرلار، و چوخلو کؤتلهلر الدن گئدیر بئلهلیکله. نه ایسه سون نوقطه قویاق بونا. یئنه محرم گلیر و قدیم ادبی دیلیمیزده یازیلان آغیلاری بیر داها ایرانین بوتون بؤلگهلرینده دینلهیهجهییک. دوغروسو بو آغیلارین بیر سیراسی ائله دیلیمیزه اویغونلاشیب و دیلیمیزله بیرلهشیبدیر کی داها اونلاری هئچ بیر گوج تورکجهدن آییرا بیلمهز. بو آغیلارین عینینی "آلپ ار تونقا منظومهسیـ"ـنده و هابئله "آپاردی سئللر سارانی" آغی-ماهنیسیندا و هابیلین کامانچاسینین سیزیلتیلاریندا دینلهمک اولار. نه ایسه توی ایله یاس قارداشدیر دییه خاطیرلامالییام کی "اصلی کرم" داستانیدا ائله دخیل قمری کیمی بوتون ایراندا یاییملانیب و ایندی هم خراساندا و هم قاشقایلار ایچینده بو ناغیلین چئشیدلی واریانتلاریندان ال یازما واریمیزدیر. بو ال یازمالاردا یئنه قدیم ادبی دیلیمیز اوزرهدیر. کلیم الله توحدی آدلی بیر خوراسانلی کرمانج ـ تورک آراشدیریجی ایله تئلفوندا دانیشدیقدا، خراسان "اصلی کرم" واریانتیندان بیر ال یازمانی یاییملاییرام دئمیشدی. سونرالار بو کیتابین یاییملانیب یاییملانماسیندان خبریم اولمادی.
ــــــــــــــــــــــــ www.hbayat.com |
||
|
|
|
Materiallardan istifadə zamanı qaynağa istinad
vacibdir |