تورکمن‌لرله نئجه تانیش اولدوم؟

 سید حیدر بیات

heydarbayat@yahoo.com

توضیح: بو یازی زنگاندا یاییملانان بایرام درگی سی نین بایراملیق ساییندا و ها بئله تورکمن چؤلونده یاییملانان یاپراق درگی سی نین 37-36 ساییندا یاییملانیب دیر.

تهراندا کیتاب سرگی‌سینده شهرستانلارین غرفه‌لرینی گزیردیک، شیراز غرفه‌سینده قشقائی‌لاردان بیرایز آختارساقدا تاپمادیق، ها بئله خراسان غرفه‌سینده ده اورانین تورکلریندن بیر شئی یوخ‌ایدی، گزیب گزیب و اینانمادیغیمیز یئرده گزمه‌دیگیمیزی تاپدیق. گلستان یا ساری غرفه‌سینده یارپاق درگی‌سینی.

یادیمدا یوخ او زامان گلستان اوستان اولموشدو یا یوخ.

***

دوکتور سونل بوسنالی ایله قومون خلجستانیندا خلج دیلی حاقدا تحقیق ائدیردیک. قوم شاهسونلریندن ایکیسی ده بیزیمله ایدیلر. بیریسی عاشیق گونش او بیریسی ایسه داوود تورکمن قومدا شاهسون موسیقی حاقدا چالیشان ائل سئون استریوسونونن مودورو. دوکتور بوسنالی‌یا دئدیم: من تورکیه‌یه گلنده بئله دویدوم کی ایتمیش بؤلوملریمین نئچه تکیه‌سینی تاپمیشام. بوسنالی بیر آز تعجب ائله‌دی، سونرا دئدی: عینا بو احساس منده ده واردیر. بیز گرک ایلگی‌لریمیزی بیربیریمیزی تانیماغا یوخ بلکه کندیمیزی تانیماغا چوخالداق.

***

یارپاغی سئوه سئوه اوخودوق،  دئمه لی‌ تورکمن لری یاپراق ایله تانیدیق،

دوستوم فتح الله ذوقی او زامانلار مختومقولو فراغی‌نین  شعرلرینه عاشیق اولموشدو، مختومقولون دیوانیندان ایکی نوسخه الده ائدیب و آخشاملار قومدا قوردوغوموز تورک ادبیات اوتاغیندا اوخویاردی و بیزیده اؤز دادلی دوزلو آنلارینا شریک ائله‌ردی.

بئله‌لیکله گوندن گونه تورکمن ائلینی و ادبیاتینی تانیماغا ماراغیمیز آرتیردی. سونرالار نئچه باشقا درگی ایله ده تانیش اولدوق، او جمله‌دن فراغی درگی‌سی.

ایلک سفریم تورکمن چؤلونه ایکی ایل بوندان اؤنجه اولدو، حسن به‌ی هادی «آرین» سؤزلویونو یازماق اوچون تورکمن سؤزلوکلرینی الده ائتمک ایسته‌ییردی. بونا گؤره ده ایسته‌ییردی یاخیندان تورکمن صحرایا گئدیب و بو سؤزلوکلری اله کئچیرسین. منه ده اؤنری وئردی کی بو سفرده اونونلا یولداش اولوم، بو اؤنری دوغروسو بیر گؤیدن دوشن «مائده» کیمی‌ایدی. بو سفرده من مشهد قلی قیزیل و محمود آتاگؤزلو ایله گؤروشه بیلدیم، و ایلک دؤنه اولاراق تورکمنلرین دانیشمالارینی یاخیندان ائشیتدیم، و ها بئله تورکمن لرین شعر و نثر کیتابلارینی الده ائده بیلدیم.

آمما بو بیر گونلوک سفرده یالنیز تورکمن دیلی‌نین و کولتورونون دادی داماغیمدا قالدی و سوسوزلوغومو آرتیردی.

***

‌نه ایسه بو ایل باهار آرزیمیزا چاتدیق، و مختومقولونون بایرامیندا، آغ توغایا گلیب، او بؤیوک عاریفین مزارینی زیارت ائتدیک. بو سفرده ده ذوقی به‌ی ایله بیریدیک. آغ توغایدان قاییداندا تورکمن اوبالارینی گؤرنده بیر لحظه تاریخ ترسینه دولانیب و اوغوز اوبالاری و چادیرلاری گؤزومون اؤنونده جانلاندی. بو اوبالاردا حیَط و حیَط دوورای یوخدور، اوتاغین قاپیسینی آچسان قونشولاری گؤره‌ بیلرسن، بورادا طبیعت ایله اینسانین آراسیندا یالنیز بیر آچیق قاپی فاصله‌ واردیر. بو اوبالار منی کئچمیشیمه قایتاردی، گؤره‌سن احمد شاملودا بیر اوغوز تورکو اولاراق بو اوبالاردا منیم کیمی کئچمیشینی تاپمیش‌ایمیش؟ [1]

***

ایندی تورکمن دیلی منیم ایچین اؤزگه بیر دیل دئییل، او دیلده هم نثر و هم شعر اوخویارام، یاهو مسینجیرده من آذربایجان تورکجه‌سی یازارام، تورکمن یولداشلاریم تورکمن تورکجه‌سی. هم من دوشونورم هم اونلار. بیزیم آرامیزدا ائله بیر آرا یوخدور کی دولدورماق اولماسین.

نئچه ایل بوندان اؤنجه‌ قوم حوزه سینده یاییملانان رسول درگی سی ایله موصاحیبه ائتدیکد ه دئدیم «ایران تورک آنتولوژی‌سی دیر، بو اؤلکه‌ده نئچه چئشیدلی تورک آغیزلیغی او جمله‌دن خلج، قزاق، تورکمن، سونقور و آذربایجان و قاشقای تورکجه‌سی یاشاییرلار»، و نئچه آی بوندان اؤنجه ابن خلدونون تاریخینی اوخویاندا دوغروسو برکدن حیرت ائتدیم ابن خلدون یازمیشدی:

«و فی الکتب ان ارض ایران هی ارض الترک ...فاما علماء الفرس و نسابتهم فیابون من هذا کله

ابن خلدون ق 1ج 2ص 154 ...... کیتابلار دئییرلر ایران تورکلر یوردودور، آمما فارس تاریخچی‌لری و نسابه‌لری بونو بوسبوتون دانیرلار.»

نه ایسه، بو ایل‌لرده ایراندا یاشایان تورکلرین چوخو ایله ایلگی قورموشام، خوراسان، اصفهان، قاشقای، تورکمن، خلج، شاهسون و...

و بو ائل‌لرین ایچینده چوخ دَیرلی دوستلار قازانمیشام، و هر یئنی بیر تورک اؤلکه‌سینه گئدَنده ائله بیل بیر ایتمیش بؤلومومو تاپمیشام، ایندی بیلیرم «فسیرو فی الآفاق و الانفس»ون آنلامی نه‌‌دیر؟ و نییه اسلام مسافرتی بیر بئله توصیه ائدیبدیر. انسان اؤزونو تانیمایینجا تانریسی‌نی تانیماز، و تانری‌نین یولو خالق ایچینده‌ن سووشور، تورک خالقلاری بئله تانری‌نی‌دا تانیماق ایسته‌سه‌لر ایلکده اؤز کیملیک‌لرینی تانیمالی‌دیلار، و من عرف نفسه فقد عرف ربه: کیمسه اؤزونو تانیدی، تانریسی‌نی تانیدی.

بیز بیربیریمیزی تانیمادان اؤز کئرچک کیملی‌ییمیزی و هویتیمیزی تانییا بیلمه‌یه‌جه‌ییک.

توسعه و آسیمیله

 سید حیدر بیات

heydarbayat@yahoo.com

به اعتقاد صاحبنظران امر توسعه، یکی از شاخصه های مهم توسعه، دیگرپذیری و مهاجر پذیری است. توسعه در ایران بر اساس مرکزگرایی تعریف شده است. بدین معنا که اکثر کارخانجات و امکانات در تهران و حاشیه آن گنجانده شده است. البته بخصوص بعد از انقلاب تعریف دیگری از توسعه نیز صورت گرفت و شهرهایی چون اصفهان، کرمان، یزد، بوشهر و مشهد نیز در این تعریف جای گرفتند. نگارنده البته در این مقوله بیسواد محض است اما مقوله توسعه و ملیتهای ساکن ایران شاید چنان مقوله ای آشکار و اظهر من الشمسی است که تحلیل چند و چون آن اساسا به آگاهی چندانی نیز نیاز ندارد چرا که در مملکت ما دگمه را برای کت در نظر نمی گیرند بلکه کت را برای دگمه می دوزند. به عبارت دیگر در مملکت ما اقتصاد و سیاست و... برای فلاح و سعادت اهل مملکت صورت نمی گیرد بلکه همواره عوامل دیگری موجب آن میشوند. روزی از روزها همشهری مرحوم! ما آقای شیخ الاسلامی از حکومت مرکزی خواسته بود که برای اینکه مردم آذربایجان زبان بیگانه ترکی را فراموش کنند بهتر است فرزندان شیرخواره در گهواره از مادر خود جدا شده و به دست یکی از خانواده های متمدن و بافرهنگ فارسی زبان سپرده شده و تحت تربیت پیشرو آنان کودک از همان ابتدا با زبان و فرهنگ متعالی فارسی پرورش یابد و بدین ترتیب بعد از چشیدن طعم شیرین فرهنگ و هنر و تعالی هر گز به دامان فرهنگ و زبان اقوام وحشی و بیابانگرد وعقب مانده ترک برنخواهد گشت. طبیعی است که این تئوری شیخ الاسلامی اگر چه بسیار رمانتیک و رویایی است اما هرگز امکانپذیر نیست. به همین جهت، به نظر حکومتیان آن زمان بهتر آن بود که شاخص های توسعه در مرکز به کار گرفته می شد تا خود ترکها با دست خود نورچشمیهای خود را به مسلخ و قربانگاه آسیمیله و از خود بیگانگی ببرند. مطالعه ای کوتاه برروی فرزندان ملیونها ترک زبانی که در نیم قرن اخیر به پایتخت و شهرکهای بی شمار اقماری آن مهاجرت کرده اند نشان می دهد که این تئوری چه قدر کارساز بوده است و ما چه قدر انسانهای از خود بیگانه تربیت کرده ایم. اما اکنون این اتفاق تلخ تنها در تهران رخ نمی دهد بلکه کم کم به شهرهایی چون اصفهان، شیراز، اهواز، مشهد و بدتر از آن به شهرهایی چون ابهر، خرمدره و زنجان و حتی ماهنشان نیز کشیده شده است.

در شهری مثل اهواز و سایر شهرهای استان خوزستان حکومت با یک تیر دونشان می زند.

شرح تیراندازی در خوزستان:

جمعیت کثیری از شهرهای خوزستان را عربها تشکیل می دهند. اگر حکومت مهاجرین فارس زبان به آنجا بفرستد لاجرم در محیط کار و محله و بازار تنها یک نفر از هویت و زبان خود فاصله می گیرد و آن یک نفر عرب اهوازی است. چون فارس زبان از اول فارس زبان بود و اکنون نیز به زبان فارسی سخن می گوید. اما اگر یک ترک زبان را به عنوان مهاجر بفرستیم یک ترک و یک عرب هردو مجبورند به زبان مشترک فارسی با همدیگر سخن بگویند و در اینصورت دو نفر را از زبان خود جدا کرده ایم. به همین جهت سند منتسب به آقای ابطحی رئیس دفتر رئیس جمهور وقت که در آن زمان منتشر شد اگر حقیقت هم نداشته باشد اما محتوای آن حقیقت دارد. در آن سند نیز قید شده بود که در زمینه مهاجرت آذری زبانان! به خوزستان و بالعکس تسهیلات کافی در نظر گرفته شود.

شرح تیر اندازی در استان زنجان:

در زنجان اما آسیمیله به گونه دیگری رقم میخورد. دانشگاههایی که سالانه چند هزار دانشجو می پذیرند و کارخانه هایی که اخیرا حتی کارگران ساده آنها نیز فارس زبان و مهاجر هستند و اداراتی که اکثر صاحب منصبان آن مهاجر فارس زبان و بیشتر شمالی هستند وزنه جمعیتی شهر را کم کم تغییر می دهند و انسان وقتی در مرکز شهر قدم می زند نمی داند که کدام یک از این عابرین بومی و ترک زبان هستند و باید با چه زبانی با آن سخن گفت. همین مسئله برای فروشندگان و مغازه داران نیز صادق است آنان نیز نمی دانند که مشتری وارده فارس است یا ترک.

نتیجه:

وجود زبان فارسی به عنوان زبان مشترک و اصرار فارسها بر عدم یادگیری زبان ترکی موجب می شود که هر گونه توسعه ای به نفع زبان فارسی تمام شود، در این میان اصرار بر ترکی سخن گفتن، و حتی قهر و مناقشه با فارس زبانان تنها راه ممکن به نظر می رسد. البته این راه حل تنها یک راه حل ساده و موقتی است وگرنه اگر وضع بدین منوال به پیش برود «نه از تاک نشانی خواهد ماند نه از تاک نشان.»

----------

www.hbayat.com