دیلین
اهمیتی اینسانین وارلیغیندان معلومدور
حميد داديزاده
hamid_tabrizi@hotmail.com
اتنوگرافي علمينين پرنسيپلرينه گؤره ، هر ميلتين تاريخ بويوندا
وارليغيندان و او ميليتين يئركوره سينده اگزيستانس و يا حضورون دان
سؤز آچاندا بيرينجي فاكتور او ميلتين ديلي و سونرا او ميلتين
اراضيسي و ديلدن آسيلي اثرلري يازيلي ادبياتي و تمدونو نظره گلير و
آراشديريلير و سونرا او ميلتين حضورو ، اثرلري و ديگر ميلتلرله
علاقهلري و ايلگيلري و باغلانتيلاريندان دانيشيلير.اتنوگرافلار
اينسانلارين كاميونتيلارين و اجتماعلارين آراشديريب و مطالعه
ائدنده و بير عونصوردن و يا فنومندن اوّل بو اجتماعلاري،
اينسانلاري دانيشديغي ديللرينين نوعلاريله تعريف ائديبلر.
چوخ طبيعي دير او چوخ آيدين گؤروله بيلر كه اينساني اؤلكهلري و
اجتماعلاري ديگر حئيوانلاردان آييران، اينسانلارين ديلي و اونلارين
ديللرينين اثرلري آدلانير. بونا گؤره دونيانين چوخ تانينميش و اثر
باغيشلايان عاليملري فيلسوزوفلاري و بيليجيلريندن سؤز گلنده لاتين
عاليملري روم و يونانيستاندا اولان اوستادلاردان آد چكيلير. ارسطو
بيرينجي فيلوزوفدور كه ديلدن سؤز آچير و ديلي و اينسانلارين آنا
ديلين اونلارين اينساني كاراكترلريندن سايير، يعني يالنيز
اينسانلار بو قوُوّه و بو قدرته ماليكدير كه بير ديليله اؤز آمال و
آرزولارين ترنّوم ائديب و اؤز اثرلرين، مدنيتلرين و فيكري
ياراديجيليقلارين گلهجك نسيللره كؤچورتسونلر.
ائتنوگرافلار ايللر بويودور بو اصله واقيف اولوبلار كي اينسانين
اينسانليغي ، اينسانين وارليغي ، اينسانين كيمليگي ، و بو اينسانا
خصلت و كاراكتر و صورت باغيشلايان اونون ديلي دير و بو انديشه
قرينهلر آشيب ، ياشايب و بو اينسان آندره مارتينه ، فرانساني
معروف ديل شوناس دئميشكن « اؤز احتياجلارين و ايمكاناتين بو ديلين
تدرتيله رفع و رجوع ائديب ياشاييب و اينساني كاميونتيلر شكل تاپيب
و بوگؤنه قدر دوام ائديب دير. بو مقدمهدن معلوم اولور كه اينسان و
بشريتين نسلي ـ وارليغي بير ساييلماز و قيمتلي گوهرله اؤز
وارليغين قورويوب و بير قاليجي، دَيَرلي، قدرتلي تحفه كيمي دونيا
تمدونونده عكس ائديليب دير. بو گون بيز بو واقعيتي چوخ ايضاحلا
بيليريك كي ارسطو زاماني بير ديل و چوخ خاص شرايطده بير دانيشيق
اولگوسو شكل تاپير كه اونا آكني و يا آتني آد قويولور و ايسكندر
مقدونينين ييرتيجي قوشونونون ييخيب اؤلدورمگينه باخماياراق ، آتني
ديلين كمپلكس سيستمي پداگولوژيدا پوليتيكده فورمالاشدي بير معيار
كيمي فيكيرلري، اينسانلارين اثرلرين، تجروبهلرين سؤزلرين و
حياتلارين و ذهني تجروبهلرين بير آوايي و سسلي شكيلده (يعني ديل
فرماتيندا) گلن نسيللره تاپيشردي و بوگون روم و يونان و يا بير
كلمهده لاتين مدنييتي بو ديلين قدرتيله و بو ديلين ثروتيله حفظ
اولوب و سؤز و كلمه و يا بوگونكي لغتلرده دئسك ديسكورس صورتينده
صافلاشيب و ايشلهنير.
دئمك اولور اوگوندن كي اينسان اؤز ذهني تجروبهسيني دال به دال
لوغتلرله ديله گتيره بيلدي . بشريت بير يئني حالته و منزيله قدم
قويدو و اؤزون دونيا خريطهسينده ابدي ائتدي و بو تجروبهدن و
ديلين بو نهادي و institution alized قدرتيندن شاعيرلر اينسانين
خاص سرنوشتين لوغتلرله سؤزه و شعره چكديلر و ديل دوغولدو و سونرا
ديل ، سؤز ، لوغت و تفكور. بير سيستم كيمي اينساني ياراتدي ،
اينسان اجتماعلارين ارتباط لانديردي و مدنيتلر تنفس ائتدي و
فورمالاشدي ، و اوشاقلار آتابابالارين سؤزلرين سينهلرينده حفظ
ائتدي و ديلين سسلي سيستمي تصويري سيستمين يئريني توتدو.
بير نتيجه اولاراق ، ديلين اهميتي اينسانين وارليغيندا معلوم اولور
و بونا گؤره ده گؤركملي يازيچيلار و كولتورشوناسلار ، و يا تاريخ
تمدن يازانلار مثلا ويل دورانت كيمي ، تانينميش شخصيتلره گؤره ديل
هر ميلتين آيناسي و اونون تاريخده ياشايش نقاشي دير. هر ميلتين
پيچيلتيسي، تاريخده حياتي ، مدنيتده تنفسي او ميلتين ديلينده
ياراديلان ادبي ، هونري و كولتورل اثرلرله ارزيشلهنير و
قيمتلهنير.
ارسطو دؤروندن سونرا نؤبت رواقي حكيملره يئتيشير. رواقي حكيملر ديل
حققينده ايرهليه گئديب ، منطق آدلي ، ايستيدلال قوّوهسينه ايشاره
ائتديلر. اونلارا گؤره « اوّل اينسانا ذهني تاثر ال وئرير ـ سونرا
ذهني اثر سؤزده اؤزون گؤسترير و نهايت بو تاثير ذهني سؤز قاليبينه
گيريب كلمه شكلينده بيان اولونور. بورادان ديللر شكل تاپير تجزيه
اولور ، فيلولوژي علمي حركت ائدير و اينسانلار توپلومو اؤز هويتين
يئركورهسينده گؤسترير. ديل اينسانين وار يوخون گؤسترن بير فنومن
كيمي تاريخده پاريلداير و اوز اثرين اينسان تمدونونده بوراخير.
بشريت ديل كروانيله مدنيتين يوكون چكيب ديل كرواني اينسانليغين
جوهرين كيتابلارين صحيفهلرينده ثبت ائديب ، بونا قرون وسطي دان
سونرا مدرن عاليملر ديل حقين اينسانين طبيعي حقي آدلانديريب و 17 ـ
نجي عصرده آوروپانين عاليملري حقوق طبيعي ترمينولوژيسيني ياراديب
و اوشاغين آنا ديلين اونون ان قيمتلي و ان دَيَرلي بير حقي كيمي
سانيب كي آنا سوديله اوشاغا منتقل اولور و سونرا ديل شوناس عاليملر
او جوملهدن چامسكي اؤز ديل تئوريلاريندا بير اينقيلاب ياراتدي و
ايثبات ائتدي كه باشقا ديل شوناسلارين نظريهلري اوجوملهدن
فرديناندوسوسور كي فيلولوژي علمين آتاسي حساب اولوردو واقعيتلرله
اويغون دئييل. چامسكي ثبوت ائتدي كه ديلين آغيرحيصهسي آنادان
اوشاغا ژنتيك يوليله منتقل اولور و آنا ديلي اوشاقين ذهنينده آكتيو
بير شكيلده وار و هر اوشاق اؤز آنا ديلين اؤيرنمكله اؤز كيمليگين و
اوز وارليغين آناسي نين لايلالاريندا و پيچيلتيلاريندا ترنوم
ائدير و بوي آتير.
ديل شوناسلار سونرا بو نتيجهيه چاتديلار كه ديللرين هاميسي برابر
دير و ريشهلرين چوخ شباهتي وار بير بيرينه ، سونرا او تئوريلار كه
بعضي ديللر داني و بعضيلر عاليدير و بوتئستلر كي بعضي ميللتلرين
جمجمهسي آنتروپولوژيدا آيري ميللتلردن آغيردير هاميسي مردود
سايليب و راسيستي تانيندي.
آذربايجان ديلينده سؤزون مقامين ، ايسكورسون دَيَريني و دانيشيغين
موقعيني هئچ شاعير محمد فضولي بغدادي كيمي نشر ائتمه ميشدي. بو
شاعر كي اوچونچو عصردن سگيكزينجي عصرهقدر خراساندان نظاميه بغدادا
قدر اولان عاريف لر، صوفيلر ، حكيملرين اثرلري ايله تانيشيدي ، بير
شعرينده سؤزون مقامينه اشاره ائديب ، بو شعر بشريته صولح ، سعادت ،
خشونتدن اوزاخلاشماغي اؤيردير و سؤزون مقامين و ديلين قدرتين .
6000 ايل بوندان اؤنجه بيزه سيز گؤسترير.
خلقه آغزين سيريني هردم قيلير اظهار سؤز،
بو نه سردير كيم اولور هر لحظه يوخ دان وار سؤز ؟
آرتيران سؤز قدريني صدق ايله قدرين آرتيرار،
كيم نه مقدار اولسا اهلين ايلر اول مقدار سؤز ،
وئر سؤزه احيا كي توتدوقجا سني خواب اجل .
ائده هر ساعت سني اول اويغودان بيدار سؤز.
بير نگار عنبرين خط دير كؤنوللر آلماغا.
گؤسترر هر دم نقاب غيب دن رخسار سؤز.
خازن گنجينه اسرار دير هر دم چكير،
رشتة اظهاره مين مين گوهر اسرار سؤز .
اولمايان غواص بحر معرفت عارف دئييل.
كيم صدف تركيب تن دير لؤلؤ شهسوار سؤز.
گرچوخ ايسترسن فضولي عزتين آز ائت سوزي.
كيم چوخ اولماق دان قيليب دير چوخ عزيزي خوار سؤز.