"خلق بیلیمی" فولکلورموزا باخیش
فولکلور انگلیزجه ده کی "folk" و "lore" سوزلرنین بیر آرایاگلمسیندن یارانان "خلق بیلیم" انلامی وئرن بیلیم دالاینا دئیلیر.بو علم ساحه سینین اگرچه چوخ اسکی گئچمیشی یوخدور و دوزلینیش و بیربیلیم ساحه سی تانینماسی سون نئچه یوز ایللره دایانیر اما آراشدیری و تدقیق ساحه سی توپلوملارین یارادیلیش دونملرینه دایانیر.
1846- نجی ایللرده انگلیس لی "ویلیام .ج.تامس"ین چالیشمالاری ساحسینده و اونون تعریف ائدیگی "خلق و توپلومون بیلیمی"دئیلن عنوان گئنیش آنلامدا اینسانلارین و توپلوملارایلگیلی اولان هرشئی و هر ایشی ایچینه آلایب بونلاریین احتواائتدیگی اوزگولر و توپلوم یاپیتلارینی قاپسایاراق بو بیلیین اونجوسی اولموشدور.
هر توپلومون اوزونه خاص و اوزل یاشایش بیچیمی اولدقی اوچون او توپلومون فولکلورودا اوزونه گوره بیچیملنمکده دیر.و بو بیچیملندیرملره اوتوپلومون بیلگینلرنه گوره چئشیتلنمکده دیر.اورنک اوچون آلمان فولکلوری سیاستین و سوسیالیسم ین کوکنی سایلیرباشقا دئیشده فولکلور آلمان خلقنین قالیبی و روحونون آنلایشی اولاراقدا تانینیر.آمریکا اولکسینده فولکلور تمدن و اولگارلیق تاریخی اولاراق سوسیال و اجتماعی علملر ایچینده یئر آلیر.فرانسا دا فولکلور ،خلق یاشایشینی اینجلیرک بوتون یاشایش ساحه لرنی ایچینه آلاراق آراشدیرلارآپاریلماقدادیر.باشقا دئیشده فرنسادا فولکلور خلقین یاراتدیقی ان بویوک "انسیکوپلیدیکا"؛ اینسانلارین یارادلیش زمانلاریندان اونجلرینه دایانان دونمدن باشلاییب بو گونوموزه قدر سوره ن کولتورلرنین و فرهنگلرنین یغینتیسی بیلنیر.انگلیس لره گوره فولکلور تکجه اینسانلارین آتابابالاریندان قالان هنرلروصنعتلره دئیلمکدیر.گئچمیشلرده ن بوگونه قالمیش تکجه اینانجلار و گورولن ایشلردیلر کی انگلیستاندا فولکلور تانینیر.
تورک عالملرینده فولکلورا گوره و تورک خلق بیلیمی اوچون؛ اوزلرینه خاص بیر تعریفلری واردیر.تورک بیلیم آداملارینا گوره فولکلور خلقین وبللی بیر یئرده اولان بیر توپلومون مادی و معنوی آنلایشلاری و اوزلرینه گوره اوزل بیر دیرلندیرملری و دوشنجلرنین یغینتیسی اولاراق تاننیر.بیراولکنین و بیر خلقین دیشیک اولاراک دوشوندوکلری و او خلقین دوشونجلریندن یولاچیخاراق بوتون توپلومون آراسیندا یایقین بیر شکیلده یایلان و او خلقین طرفیندن یارادلان و بیرچوخ یئرده باشقا و یاخین توپلوملاردان آلنتیلارو ائتگیلندیکلریندن اورتایا چیخان بوتون دوشونجلره بو کونودا یئر آلماقدادیر.
اگرچه گئچمیشده فولکلور تورک بیلیملرینه گوره تکجه آغیز و شیفاهی دئیلن سوزلره شامیل ائدیلمیشدیر اما بو گون بللی اولدوگی کیمی بو ساحه بیر چوخ آغیزدا دئییلمین و شیفاهی ادبیات سایلمایان ایشلر و شئی لریده یئر آلماقدادیر.دئمک اولار تورک فولکلوری بوگون تورکلرین سوسیولوژی ایله،کولتور وفرهنگی ایله،ادیباتلا،دین سه ل کونولارلا،دیل بیلیم ایله،تاریخی و جغرافیا ایله؛ال صنعتلری وتاریخی صنعتلرایله؛طب،و باشقا علملرله باغلیاق مومکوندوربو بیلیمدن یولاچیخدیقیندا بوتون گئچمیش زمانلاردان بوگونوموزه گلیب چاتان بیلیملرین بیر قالینتیسی سایماق اولار.
دونیا فولکلورلاری ایچینده تورک فولکلوری ان زنگین و چئشیدلی و توکنمز خزینلرده و خلق بیلیملریندن بیرسی سایلیر.تورک خلق بیلیمی اوقدر زنگین و چئشیدلیدرکی دئمک اولار دونیانین ان بویوک فولکلوری تورک فولکلوردور.تورک فولکلورون اوزرینده اگرچه بیر چوخ آراشدیرما و تدقیق آپارلیب و ایندیده آپاریلماقدادیر اما بو نهنگ ساحه نین بویوکلوگونه باخلدیقیندا سانکی بیر ایش گورنمیب کیمی گلیر.
فولکلور و تورک فولکلوری بیر سوسیال و اجتماعی بیلیم اولدوقی اوچون بو علم ه تای هیچ بیر سینیر و مرزی یوخدورباشقا علم دالاری کیمی ائلمک اولماز اونا سینیر یاراتماق ،تورک فولکلورنون دالاری بیر چوخ یئرده اوزی بیر یئنی فولکلور آلانی اولوب بیر فولکلور دالی اوزی بوتون فولکلور دالارینی ایچینه آلیر.اورنک اوچون آتاسوزلری و دئیملره اینجلندیکلرینده گوروروک کی بو ساحه ده فولکلورون کوکنلری بو دالادا تازاشدان تکرار اولور.آتاسوزلرنین ایچینده 70- دن آرتیق فولکلور بوداقی گورنور .آشیق فولکلوری بیر نئچه بولومه بولوندوکدن سونرا هر بیر بولوم اوزی اوندان آرتیق بولومه آیرلیر.
تورک خلق بیلمین و فولکلورون بوجور سئرالاندیرماق اولار:
1)شهرلر،کندلریاشایشی:
2)یئرلشیم و یاشایش یئرلری:
الف)دائم یئرلشیم
ب)کوچ و کوچمکلر
ج)ایش اوچون یئرلشیملر
4)معمارلیق:
الف)بولگه یاپیسی و معمارلیقی
ب)ائو تیکیمینده ایشلنن شئی لر
5)آیدینلاما و اوجاق:
الف)اود و ایستی
ب)اوجاق و اوجاقلا ایلگیلی اولان شئی لر
6)اقتصادوبازارلیق:
الف)حیوانچلیک:1)حیوان باخمچلیقی2)چوبانلیق3)حیوان بسلملری و ساخلامالاری
ب)اکینچلیک:1)اکین،بیچین2)اکینچلیک شئی لری
ج)اووچلوق:1)اوولار2)اوولاماق
د)خلق اقتصادی:1)اورتیم(تولید)2)توکتیم(مصرف)3)بازارلیق و بازار
7)یئمک:
الف)حیوانلاردان الده ائدیلن لر
ب)بیتگیلردن الده ائدیلن یئمکلر
8)مطبخ:
الف)پیشیرملر و یئمکلر
ب)یئمکلری ساخلاماق
ج)یئمک چئشیتلری
د)سفره و قوناقلیق دبلری
9)اولچولر،بیلچیلر،تارتمالار:
الف)چکیلر و اندازه لر
ب)پول و پارا لار
ج)چکمه و تارتما شئی لری
10)خلق صنعتلری:
الف)توخونما،هورملر،باسمالار،
ب)آغاج دان،داش دان،توپراق دان،جام دان،دریدن ،و سایره دوزلنلر
11)گئیم و کوشام:
الف)ارکک گئیمی
ب)آرواد گئیمی
ج)اوشاق گئیمی
د)گونلوق گئیمی
ه)تورن و مراسیم گئیمی1)توی گئیمی 2)یاس گئیمی3)عزا گئیمی4)ساواش گئیمی5)اویناماق گئیمی
و)ایشله ایلگیلی گئیملر
12)بزکلر و بزنملر
13)خلق بیلگیسی:
الف)خلق حکیملیقی- خلق بیتارلیقی
ب)خلق بتگیلرله و حیوانلارلا ایلگیسی
ج)خلق مئتولوژیسی
د)خلق تقویمی
ه)خلق حقوقی و قضاوتی
14)خلق اینانجلاری:
الف)تورلر
ب)عادتلر و عنعنه لر
د)گلنکلر
ج)گورنگلر
15)یاشایس دونملری:
الف)دوغوم1)دوغومدان اونجه 2)دوغومدان سونرا
ب)ائولن مه
ج)اولوم
د)یاشام دونملری
16)بایراملار،اوغورلامالار؛قارشیلامالار:
الف)دینی بایراملار
ب)خلق بایراملاری
د)اوغورلامالارو قارشیمالار
17)خلق یاشامی ایله باغلی ایشلر:
الف)گوندلیگ یاشام
ب)تونلر و مراسیملر
د)چاغیرمالار،سسلمه لر
18)قورووشلار و یغینتیلارو درنکلر:
الف)ایش یغینجاقلار
ب)دینی یغینجاقلار
ج)جینسه و یاشلا باغلی یغینجاقلار
د)قونشولار
19)دینی و اینانجلاروبویولر:
الف)زیارتلر،تربه لر ،قبریستانلار ومزارلار
ب)فال،رویاویوخو یورمالار؛گلجکدن خبر وئرملر
ج)بویوجولوک و اووسونچولوقلار
20)خلق ادبیاتی:
الف)داستانلار
ب)افسانه لر
ج)مثللر
د)خلق حیکایلری
ه)خلق اوخوماقلاری
و)گولدورملرو مزاحلار
ز)آتاسوزلری و دئیملر
ح)تکرارلامالارو یاهاتماجالار
ط)تاپماجالارو بیلمه جلر
ی)آلقیشلار
ص)قارقیشلار
ف)آغیتلار
ظ)ایلاهیلرو مولودیلر
ق)سایالار
ر)خلق ادیبات یارادیجیلاری1)اوزانلارو آشیقلار2)شخصیتلرو آدلیم لار
21)خلق تیاتروسی
الف)فصلی اویونلار
ب)قولجاق لا اونانان اویونلار
ج)مداحی و شبیه لر
22)خلق اویونلاری و اویناماقلار
23)خلق موزیکی و موزیک آلتلری
24)اویونلار:
الف)اوشاق اویونلاری :1)تمثیلی اویونلار2)توپلی اویونلار
ب)اویونجاق و اویون و اویون شئی لریله اوینانان اویونلار
25)ایلنجلر:
الف)اویونلارو اویون شئی لری
ب)ایدمان(ورزشی اویونلار)
26)آدلار:
الف)اینسان آدلار
ب)آللاماقارو آدقویمالار
ج)سوی آدلاری
د)لقبلرو سونرادان قویولان آدلار
ه)یئرلر و مکان آدلاری
گوروندگی کیمی بیر بویوک قوللی- بوداقلی آغاجا بنزین تورک فولکلوری اوزرینده آراشدیرما وتدقیقی اوزونه گوره بیر علمی ساحه و بیر گئنیش بیلیم قولی سایلیر.آذربایجان فولکلورودا بو آغاجین کوکلی بوداقلاریندان اولاراک زنگین و چئشیدلی و آرتیق دقته لایق اولان ساحه لردندیر کی اوزو – اوز یئرینده تورک فولکلورلارنین آراسیندا اوزل بیر یئری آچیب.
ایران تورکلرنین فولکلوری اوزرینده ده اگر چه بوگونه کیمی بیر چوخ ایش گورنوب اما فولکلور و تورک فولکلورنون چئشیدلیلیقینه باخیلان زمان گورروک کیمی بو توکنیلمز خزینه ده تکجه بیر نئچه دامجی الده ائدلمیش و بو نهنگ عمانین آراشدیرماق اوچون هنوز بیر چوخ گیزلی قالمیش و گون اوزی گورمه میش ساحه لری هله ده ایتگین قالیب .بو ایتگین و گوزدن ایراق اولان خلق بیلیمینی بوگون قوروماق ،بیر آرایا گتیرمک و آتا-بابالارمیزدان بیزلره میراث قالان و امانت اولوب و ایپه ساپا قلمین اینجی لری گلجیه یتیرمک هربیر اینسانین بوینوندا اولان قورئولریندن سایلیر."بو امانتی بیرلیک ده گلجیه داشیاق."
یازان: علی ب. تورک
Turkbaris2003@yahoo.com
قایناقلار:
آذربایجان فولکلوری(یکانات ...)- م حصاری-1379
Türk halk bilimi-örnek-1995
