İSTİQLALÇILIQLA QALMAQALÇILIĞIN FERQİ Fazil Qezenferoglu İranla bağlı dünya siyasetinde baş veren son gelişmeler

İSTİQLALÇILIQLA QALMAQALÇILIĞIN FERQİ Fazil Qezenferoglu İranla bağlı dünya siyasetinde baş veren son gelişmeler Azerbaycan cemiyyetinin diqqetini daha çox celb edib. İster İslam terrorizmi, neft, supergüc nüfuzunun nümayişi, nüve silahı tehlükesi, dövlet qisasçılığı motivleri olsun, ister de sadece, dünyanın demokratikleşdirilmesi uğrunda Amerikan fedakarlığı olsun, bu gün Azerbaycanın maraqları baxımından nezere çarpan motivlerin ferqi olmadığını anlayır ve bu proseslerin içinde bizim millet davamızın helledici merhelesinin yaxınlaşdığını müşahide edirik. Bu tarixi anda bizim istediyimiz Azerbaycanın güneyinin uğurlu bir variantda öz dövlet şeklini qazanmağa doğru neticeler elde etmesidir. Teokratik-totalitar rejim kimi dünya üçün tehlüke menbeyine çevrilen İranın ABŞ-ın dövlet qisasçılığı siyaseti silsilesinde özel yer tutması faktı ile bu müstebid dövletin bizim Böyük Azerbaycan ideyasının engeline çevrilmesi gerçeyinin eyni zaman kesimine uyğun gelmesinin de öz avantajları olduğunu görmekdeyik. İranda aparılması nezerde tutulan savaşın Efqanıstan ve ya İraqla müharibeden çox-çox ciddi boyutlarda olduğu amerikan strateqlerini de ciddi düşünmeye vadar edir. Bu üzden başlanğıc olaraq informasiya savaşında üstünlük qazanmaq üçün külli miqdarda vesait serf olunmaqdadır. İrandakı molla sinfinin tarixi köklerine diqqet yetirilerse, aciz tısbağa cildinde görünen bu ölkenin qabıqaltı resurslarının feth edilmesinin mümkünsüzlüyünü amerikanlar, her halda, zaman-zaman ehateli araşdırıblar. Bilirler ki, İran hem de İslam kimi mükemmel monoteist bir dini mahiyyetce deyişe bilmiş, bu dinin temel felsefesine zidd olaraq güclü molla sinfinin varlığını Allahla bendenin arasına yerleşdirmekle dövletçiliyin ayrılmaz atributlarından birine çevirmiş yegane ölkedir. 1979-cu il inqilabından sonrakı dövrde ise bu tebeqe imamın naibleri statusundan elave, hem de çoxşaxeli mülkiyyet sahibliyi elde ederek, ideologi ve iqtisadi mövqelerini yüksek seviyyede möhkemlede bilib. İraqda Seddam azlığın temsilçisi kimi sadece, süni şekilde yaradılmış rejimin ve beynelxalq siyasi konyukturanın yardımı ile uzun iller hakimiyyetde qala bilmişdi. Proletar diktaturasından daha böyük tarixi eneneye malik olan bir sinif diktaturasına qarşı savaşın tarixi enenesi olmayan Seddam kimi diktatora qarşı savaşdan daha üzücü ve ağır olacağı indiden proqnozlaşdırıla biler. ABŞ-ın İranla 1978-ci ilde münasibetlerinin korlanmasından daha çox fayda elde eden Seddam bundan semereli istifade etmek yollarını tapa bilmediyinden, İraqı bu duruma getirib çıxardı. Talibanın ve ya Seddamın cemiyyetin köklerine qeder işlemeyen tebliğat silahı ile mollaların cemiyyetin bütün sistemini ehate eden yetkinliyinin müqayise olunmaz derecede ferqli olduğu kimsede şübhe doğurmur. İranda rejimden narazılıq son hedde çatsa da, unudulmamalıdır ki, molla şebekesi siyasi, iqtisadi ve herbi teşkilatlanma işini yüksek seviyyede heyata keçire bilib. İran Yaxın Şerqde terrorizmi destekleyen kamp-ölke kimi tanındığından, Qerb ölkelerinin her hansı müdaxilesi şeraitinde daxilde partizan müharibesinin daha acımasız olacağını beri başdan ehtimal etmek olar. Diger terefden, bir yanaşma da aydındır ki, ABŞ İranı parçalamaq istemir. Avropa dövletleri ise ABŞ-ın müttefiqi Böyük Britaniya istisna olmaqla, ümumiyyetle, arının yuvasına çöp uzatmağa maraqlı deyiller. Sadece, İraq meselesinden sonra yeniden ofsaydda qalmamaq namine bu defe birgelik nümayiş etmeye mehkumdular. Parçalamaq istenilmirse, demeli, yenileşmiş İranda yeni bir islahatçı molla ve ya neomonarxist hakimiyyetle demokratiyanın berqerar edileceyi fikri çetin esaslandırıla biler. Çünki İranda en başlıca spesifiklik budur ki, milli azlıqların deyil, milli çoxluğun - Azerbaycan türklerinin hüquqlarının pozuntusu var. Ancaq tarixden ders almalı xüsusi gerçeklik de ortadadır: İran parçalanmamış feth olunmayacaq. Bu, bizim istiqlalçı düşüncemizin geldiyi netice kimi de qiymetlendirile biler. Bütün bu gelişmelerin işığında günün telebi kimi qarşımızda Qerb dünyası ile İran meselesinde uzlaşma nöqtesinin tapılması problemi durur. Hem onların maraqlarına, hem de bizim indiki maraqlarımıza uyğun variantları işleyib ortaya qoymalıyıq. Yeni inandıra bilmeliyik ki, İran meselesinin helli Güney Azerbaycan faktorunun öne çıxarılması ile doğru istiqametini tapa biler. Bütöv Azerbaycan probleminin siyasi sistemleşdirilmesi Ebülfez Elçibey terefinden heyata keçirilib. Elçibeyin Kelekideki sürgün dövründe Azerbaycanda hakimiyyet problemlerinden daha çox Bütöv Azerbaycan meselesinin ideoloji ve teşkilati hazırlıq problemlerinin helli üzerinde çalışdığını çoxları bilir. O, sürgünden geri döndükden sonra Xalq Cebhesinin herekat emosiyasını ve dinamizmini Bütöv Azerbaycan Birliyi üzerine keçirerek, iki meselenin aktuallığını diqqet merkezine getirdi. Birincisi, Elçibey netice çıxarmışdı ki, Qarabağ savaşından önce teşkilat mexanizminin yoxluğu sebebinden hadiselerin Azerbaycanın maraqlarına uyğun, nezaret olunan ssenari üzerinde inkişafını elde etmek mümkün olmayıb. Yeni cemiyyeti toparlayacaq dövlet institutu ortada olmadığı halda, bu işi öhdesine götürecek teşkilat yaradılması meselesinde de çox gecikmiş durumda qalmışdıq. Esl heqiqetde ermenilerin dövletsiz de milli din müessisesi vasitesile cemiyyeti daha mükemmel teşkilatlandıra bilmesi Qarabağ uğrunda helledici rol oynamışdı. Burada rus ordusunun ermenilere yardım faktını sonrakı sıralamada yerleşdirmeyimiz daha obyektiv yanaşma sayıla biler. Azerbaycanda bu ve ya diger sebebden bu cür cemiyyetüstü tesisatların olmamasının yaratdığı boşluğu Xalq Cebhesi herekatı modeli ile doldurmaq hetta obyektiv sebeblerden de olsa, gecikmiş hadise kimi qiymetlendirilmelidir. Yeni 1988-ci ilde başlayan siyasi teşkilatsız herekat öz xarakterine uyğun teşkilatı yalnız bir il sonra meydana çıxara bildi. Savaş ise artıq başlanmış, Ermenistan türklerden temizlenmiş, Qarabağ tam şekilde ermenilerin menafeyini himaye eden ümumittifaq qurumların nezareti altına keçirilmişdi. İkincisi, cemiyyetimizin xarizmatik lider axtarışları da yekunlaşmamışdı. Bu boşluğu dolduracaq kommunist liderin olmaması da meselenin en ağrılı cehetlerinden sayılmalıdır. Etiraf etmeliyik ki, Elçibey öz xarizmasını yalnız 1992-ci ilde hakimiyyet meselesi ortaya çıxdığı dövrde Cebheye ve qismen de cemiyyete qebul etdire bilmişdi. Teşkilatsız ve lidersiz, üstelik, natamam dövlet modelinin mövcudluğu şeraitinde Qarabağ savaşının aqibetinin başqa cür olmasını gözlemek sadelövhlükden başqa bir şey deyildi. İndi Güney Azerbaycan meselesine de bu savaşın neticelerini esas götürmekle yanaşmalıyıq. Düşüncemize göre, Güney Azerbaycan davasının ruhani ve elmi bir sistem kimi qebul eden Elçibey daha çox bu problemin duyğusal ifade formasında teqdimatına üstünlük verirdi. Ancaq tarixi gerçekliyi ve hadiselerin inkişafını bütün deqiqliyi ile qiymetlendirerek, artıq indi onun proqnozlarının tesdiqlendiyine daha çox inanan bir cemiyyeti görürük. Güney Azerbaycan problemini gündeme getirecek güclü teşkilatın varlığına böyük dövletlerin maraq göstermemesi bilinen bir heqiqetdir. Bu istiqametde ne mötedil, ne radikal, ne de ultraradikal xarakterleri ile tanınan teşkilat modellerini dünyanın diqqetine çatdıra bilmemekde öz suçumuz az olmasa da, bunun heyata keçirilmesine ABŞ ve ya hansısa Avropa dövletinin, elece de Türkiye kimi qardaş bir ölkenin desteyini esirgemesi faktını da qeyd etmeliyik. ABŞ ve Avropa dövletlerinin İran problemine Azerbaycan meselesinden yanaşma niyyetinin olmaması, Türkiyenin ise dörd illik parlament seçkileri ile mehdudlaşan cari politika geleneyi, 250 il öncenin Qesri-Şirin anlaşmasının sükunetinden ayıla bilmemesi beynelxalq arenada gücü ile hesablaşılan istiqlalçı bir Azerbaycan teşkilatının ortada olmamasının esas sebebleridir. Sözsüz ki, başqalarından önce Azerbaycanın bütövleşmesi ideyasını desteklemeli ve en çox maraq gbstermeli olan Azerbaycan dövleti olmalıydı. Lakin Elçibeyden sonra hakimiyyete gelen H.Eliyev milli idealizmden mehrum günlük siyasetçi tefekkürü ile probleme yaxın düşme niyyetini göstermedi. Hetta H.Eliyev bu problemi de ucuzlaşdırma yolu tutaraq, dünya azerbaycanlılarının esas vezifesine onun rejimine "zehmetkeşler"in destek formalarından biri kimi baxmağa çalışdı ve yalnız bu yönlü diaspora fealiyyetinin qurulması xettine üstünlük verdi. Elçibey ise mehz bu boşluğu düşünerek, sürgünden geri dönüşünden derhal sonra teşkilatlanma prosesinin esasını qoydu ve bu teşkilatın Güney Azerbaycan türklerine destekçi mahiyyet daşıdığını göstermek üçün inadla Güney türklerinin lideri statusunun bir nefer üzerinde cemlenmesine çalışdı. Bu meselede H.Eliyev rejimi dövlet mexanizminden istifade ederek, arxa planda qalmaqla başlanan herekata maddi ve menevi destek vermedi. Bütöv Azerbaycan ideyası Elçibeyin sayesinde cemiyyet içinde geniş populyarlıq qazansa da, eyni uğuru bu işin öncül teşkilatı elde ede bilmedi. Elçibey derinden anlayırdı ki, zeif teşkilat evezine beynelxalq arenaya Nelson Mandela tipli ictimai xadim teqdim etmek mütleq lazım gelecek: teqiblere meruz qalan, insan haqlarının pozulduğunu öz obrazında tesdiqleye bilen sözçü ve lider. Çünki İrana en doğru giriş insan haqları qapısıdır. Bu obraz mütleq Güney Azerbaycandan ortaya çıxarılmalıydı. Çünki birinci merhele İran daxilinde, Güney Azerbaycan coğrafiyasında başlamalıydı. Elçibeyin kimin üzerinde dayanmasının ne derecede böyük ehemiyyet kesb etdiyinin geniş izaha ehtiyacı olmadığı görüşündeyik. Tesadüfi deyil ki, onun israrla üzerinde dayandığı Çöhreqanlı obrazı qısa müddet sonra ictimai faydasını göstermeye başladı. Çöhreqanlı bu işi belke de Elçibeyin gözlediyinden daha çevik ve sistemli hell etmeyi bacardı. Nöqsanlar ola biler. Ancaq ortaya çıxan ve artıq Azerbaycan cemiyyetinin ciddi qebul etdiyi, dünyanın aparıcı dövletlerinin senedlerinde adı duyurulan, fikirlerine ehemiyyet verilen ve en esası, Güney Azerbaycan davasının sözçüsü olduğu qebul edilen bir liderle tanış ola bildik. Proseslerin bir şexsiyyet üzerinde cemlenmesinin getirdiyi sorunlar da az olmur. Ancaq milli-azadlıq davasında Qandi, Mandela ve ya Erefat faktorunun önemini sübut etmek artıq olardı. Çöhreqanlının çıxışlarında bir gerçeyi qebul etmek olur. Xalq Cebhesi yarananda "yenidenqurmanı müdafie" şüarını başlığa çıxarmışdı. Sonrakı tarixi şerait özü bu şüarı unutdurdu ve tam müsteqillik şüarı herekatın ayrılmaz xettine çevrildi. Bu prizmadan yanaşdıqda, indi Güney Azerbaycanda federasiya şüarı ile çıxışın düzgün diplomatik addım olduğu sezilmekdedir. Bununçün alim olmağa gerek yox, tarixi eneneni yaxşı bilmek yeterlidir. M.E.Resulzade 1917- ci ilde milli-medeni muxtariyyet şüarı ile çıxış edirdi, 1918-ci ilde ilk fürsetde müsteqil dövlet yaratdı. Elçibey Xalq Cebhesinin lideri olaraq yenidenqurmanı desteklemek siyasetini qabardırdı, ancaq 1991- ci ilde uyğun fürset yaranan kimi tam müsteqillik kursunu ortaya qoyub gerçekleşdirdi. İndi Çöhreqanlı ne etmelidir? Bizim bezi Güney Azerbaycan üzre diletant siyaset mütexessislerinin edebiyyat şüarlarına uyaraq, böyük bir siyasi meseleni mövcud tarixi şeraitde iflasa aparmaq haqqımız yoxdur. İndi bizim Quzey Azerbaycanda bütövleşme düşüncesini siyasi kurs olaraq götüren herekatçılarımız Güney Azerbaycan türklerinin İran daxilinde mübarizesine destekverici fealiyyet göstermekle işin içine girmelidirler. Çünki İranla bağlı dünya siyasetinin yeni perdesi açılırken Bütöv Azerbaycan probleminin derhal çözüleceyi illüziyasını yaşaya bilmerik. Bu gün Azerbaycanın bütövleşmesi meqamı deyil, dünya siyasetinde İran probleminin çözüldüyü erefede Güney Azerbaycan türklerinin en uğurlu neticeler elde etmesi merhelesidir. Bu netice ilk merhelede federasiya olsa bele, yene de uğurlu sayıla biler. Azerbaycanın bütövleşmesi prosedurunun başladığı andan bu meselelerde bizim rolumuz daha da artacaq. Hem de qebul etmeliyik ki, Bütöv Azerbaycan dövletini tekce ustad Şehriyarın şerleri ile yaratmayacaq, reqemlerle, iqtisadi proqnozlarla, menevi cehetden bir-biriyle uzlaşmış cemiyyetlerle quracağıq. Bir model olaraq bunun elmi-nezeri çerçivesini indiden hazırlamalıyıq. Almaniyada bütövleşme herekatı ayrılan günden başladı. Bizimki ise heç olmasa, ayılan günden başlamalıdır ve ayıq başlamalıyıq. Azerbaycan davasının bu merhelesinin uğursuzluqları da var. Elçibey getire bildiyi nöqteye qeder meselenin ideyanın tebliği, teşkilatın qurulması ve lider tanıtımı tereflerini hell etdi. Lazım olan ideya cemiyyetimiz terefinden anlaşıldı. En azı ABŞ deyende ki, İranı normal bir dövlete çevireceyem, o zaman xatırladılar ki, Elçibey İranın 2005-ci ile qeder dağılacağını söylemişdi. Bu ise Bütöv Azerbaycan meselesinin reallaşmasına cemiyyeti daha ciddi yanaşmaya sövq etdi. Elçibeyden sonrakı Bütöv Azerbaycançı teşkilatların öz cazibedarlığını itirmesi problemle bağlı teşkilat nüfuzuna dayanan fealiyyetlerin de effektivliyini xeyli aşağı salıb. Sevindirici cehet yene de bundadır ki, meydanda önemli fiqur olaraq Çöhreqanlı söz sahibine çevrilir. Ve özü de beyan edir ki, bu merhelenin adamı kimi çıxış edir. O, inqilabçılığını itirmeyib, mütleq ifadelere leksikonunda yer ayırır, "bu, bizim son savaşımızdı: ya ölüm, ya qurtuluş" deyir, sonra ise realist düşünceye sahib olduğunu sezdirir: "Bu merhelede neye nail olsaq, gelecek inkişafın kömeyi olacaq". Azerbaycan davasında her kateqoriyanın adamının faydası danılmazdır. Tam qurtuluşçu olun, Böyük Azerbaycan ideyasını gündeliye çıxarın, ancaq daha mötedil müstevide, addım-addım yürüyecek Çöhreqanlını da kiçiltmeye çalışmayın, xırda dedi-qoduların, söz güleşdirmelerin eseb burulğanında sıradan çıxmasına revac vermeyin. Son günler eşitdiyim müqayisenin tesiri ile bu yazını yazmağı qerarlaşdırdım. Bezi dostlarımız Çöhreqanlı ile ferqlerini göstererken, "biz istiqlalçıyıq, o ise federalistdir" deyerek inkarçılıqlarını esaslandırmağa başlayır. Bir defe Türkiyede meni teqdim ederken söylediler ki, bu, Elçibeye yaxın adamdır. Bu teqdimatı deyişerek dedim ki, Elçibeye yaxın adam milyonlardır, ona yaxınlıq yeterli deyil, hem de Elçibeyin yaxın adamı olmağa çalışanlardan biriyem. Çöhreqanlı dünyagörüşce Elçibeye yaxın adam olmaqla yanaşı, hem de Elçibeyin yaxın bildiyi böyüklerimizden biri kimi qebul olunmaq haqqına sahibdi. Xüsusile de Elçibeye yaxın olanlar Elçibeyin yaxın olduğu adamlara münasibetde olduqca diqqetli olmağa borcludular. Unutmamalıyıq ki, ne Resulzade milli muxtariyyetçi, ne Elçibey yenidenqurmaçı, ne de Çöhreqanlı federalistdir. Hamısı tepeden-dırnağadek İSTİQLALÇIdırlar. Şüarlarla mefkureni qarışdırıb böyük önderlerimizi qaralamaqdan çekinmeliyik. Ele istiqlalçılıqla qalmaqalçılığın ferqi de bundadır.

Qaynaq: Yeni musavat