David West

فئنومئنولوژی ندیر؟

ترتیب  و تلخیص ائدن:

 گونآل آیقار

فئنومئنولوژی نین قوروجوسو آلمان دوشونور ائدموند هوسسئرل’دیر (Edmund Husserl). اونا گؤره گئرچَک، پلاتون’ون دا ایره لی سوردویو کیمی، موطلق اولمالیدیر. ائش دئییشله هر نسنه  نین بیزیم اونا وئردیگیمیز آنلامین و یاخیشدیردیغیمیز اؤزَللیکلرین دیشیندا، کندینه اؤزگو و کندینده اولان، هر زاماندا کئچرلی و دَییشمَز بیر یاپیسی واردیر. نسنه ، اینسانلارین دئییل، اینسانلارین دیشیندا اؤنجه سیز و سونراسیز بیر نسنه لر دونیاسینین وارلیغیدیر. فیزیکین اورونو اولمادیغی کیمی مئتافیزیکین ده اورونو دئییلدیر، کندی موطلق یاپیسی ایچینده دیر. گئرچَک، بؤیله سینه ایدئآل بیر یاپی داشییانین نیته لیگیدیر. هوسسئرل، بو ساوی ایله بوتونو ایله پلاتون’ون ساوینا یاخلاشیر. 

                       هوسسئرل’ین بیچیملندیردیگی فئنومئنولوژیک یؤنتَمین ایلک آددیمی فئنومئنولوژیک ائندیرگه مه  یا دا epokhe ’دیر. epokhe ذئهنسل ائدیملرین (عمللرین)، بو ائدیملرله یا دا دونیاداکی نسنه لرین وارولوشویلا ایلگیلی قاورام و اؤن قبوللردن باغیمسیز بَطیملنمه سینی(تصویرلنمه سینی)، اولاناقلی قیلار. فئنومئنولوژی، پسیکولوژی نین ترسینه ذئهنسل ائدیملرین ندنلرینی، سونوچلارینی و بو ائدیملره  ائشلیک ائدن فیزیکسل عنصورلری دیققته آلماز. آما بو سورَجده نسنه لر بوتونویله اورتادان قالخماز. چونکو اینجه لنن نسنه  هر زامان گئرچَک بیر وارلیق اولمایابیلیر، اژدرحالارین وارلیغین اینانابیلیر یا دا پنبه سیچانلار دوشله نه بیلیر، نسنه  گئرچَک دیشی اولابیلیر. دولاییسییلا ذئهنسل ائدیملرین بطیملنمه سی، نسنه لرین ده بطیملنمه سینی ایچریر. آما بو نسنه لرین وار اولدوقلاری وارساییلماقسیزین یالنیزجا بیرَر فئنومئن اولاراق بئتیملنیر.  

                       فئنومئنولوژیک یؤنتَمین ایکینجی آددیمی،eidetik  ائندیرگه مه دیر(ارجاعدیر). بو آددیم، بیر نسنه نین بیچیمینی سئزه بیلمه یه، نسنه نی اولاسیلیقلار و راستلانتیلار دیشینداکی دَییشمَز اؤز یاپیسی ایچینده قاورامایا وئریر؛ بؤیلجه  یالنیزجا بَلیرلی بیر ذئهنسل ائدینیمین دئییل اونونلا قارشیلاشدیریلابیلیر هر تورلو ائدیمین ائیدوسو(بیچیمی) سزیله بیلیر. اؤرنه یین گؤرولن هر نسنه نین بیر رنگی، اوزامی(وسعتی) و بیچیمی اولمالیدیر. ائیدئتیک ائندیرگه مه  یالنیزجا دویوسال عاغیل و نسنه لرین اینجَلنمه سینده دئییل، ریاضی نسنه لرین، دَیَرلرین، روحسال دوروملارین و آرزولارین اینجَلنمه سینده ده قوللانیلابیلیر.  

                      فئنومئنولوژیک یؤنتَم نسنه لرین بیلینیشی سیراسیندا بو نسنه لرین قورولدوغو یا دا اینشا ائدیلدیگی سورَجلری ده دیققه آلیر. اؤرنه یین بیر آغاجین گؤرولمه سی سیراسیندا، آغاجین دَییشیک زامانلاردا، دَییشیک آچیلاردان و اوزاقلیقلاردان گؤرولمه سی ایله چوخ چئشیدلی گؤرسل دئنئییملر ائدینه یلیر آما گؤرولن شئی یئنه تک بیر قالیجی نسنه  اولاراق آلقیلانیر. 

فئنومئنولوژی

                      فلسفه ده ائدموند هوسسئرل طرفیندن قورولموش اولان فئنومئنولوژی فلسفه سی، 20. یوزایلین باشلاریندا پوزیتیویزمه  و آمپیریسیزمه  قارشی چیکیردی. فئنومئنولوژی، فلسفه نین بیلگی، وارلیق، دیگر فلسفه لری کیمی آلانلارییلا اوغراشدیغی اوچون تومَل بیر نیته لیک داشییردی. بعضیلرینه گؤره ایسه بیر فلسفه  آخیمی اولماقدان چوخ، بیر فلسفه  یؤنتَمی ایدی. بو آخیم دا دیگر فلسفه  آخیملاری کیمی اؤز- نسنه  ایلیشکیسیندن یولا چیخیردی. 

  فئنومئنولوژییه گؤره نسنه ، اؤزنه نین دیش دونیا ایله گیردییی ایلیشکیلر سونوجوندا دویو اورگانلارییلا آلقیلادیغی بیر دوروم، داها دوغروسو بیر دئنئی وئریلری ایدی. اصلینده بو بآخیمدان پوزیتیویزم و آمپیریسیزمله بیر فرقلیلیک گؤسترمیردی. آنجاق تک تک نسنه لرین اولوشدوردوغو نسنه لر دونیاسی سؤز قونوسو اولدوغوندا، پوزیتیویزم و آمپیریسیزمدن فرقلی بیر توتوم اورتایا چیخیردی. هوسسئرله گؤره نسنه لر دونیادا آنجاق ‘راستلانتی’ کاتئقوریسی ایله قاورانابیلیردی. یعنی دیگر ایکی فلسفه نین ایددیعا ائتدیگی کیمی، نسنه لر دونیاسیندا موطلق کئچرلیلیگی اولان یاسالار، داها دوغروسو دوغا یاسالاری ائگئمَن دئییلدیلر. 

                      ندن- سونوچ ایلیشکیسی ایچینده اله آلینان دوغا یاسالاری، هوسسئرله گؤره، بَللی بیر تآخیم قوشوللار آلتیندا الده ائدیلن سونوچلار ایشیغیندا بیر کَسینلیک دَیَری داشییردیلار. قوشوللار دَییشدیگینده ایسه، فرقلی سونوچلار الده ائدیلجَک و دوغا یاسالارینین گئنَل کئچرلیلیک ایدیعالاری سؤز قونوسو اولامایاجاقدی. بو ندنله ده نسنه لر دونیاسی آنجاق راستلانتی کاتئقوریسی یله قاورانابیلیردی هئسسئرل ایچین. آمپیریک اولاراق آلقیلانان نسنه یی یادسیمایاراق، تام ترسینه اونو قئیدسیز- شرطسیز قبول ائدَر و دونیا هر تورلو قوشقو و یادسیمالارین اوزَرینده وار اولاراق، دونیانین بو بیچیمده قبولونا فئنومئنولوژی ‘دوغال داورانیش’ گؤستریر. دونیانین وارولوشونو بو شکیلده قبول ائدن دوغال داورانیش ایچَریگینده سانکی دوگماتیک بیر رئالیستدیر. بو دا پوزیتیویزم و آمپیریسیزم ایله بولوشان بیر دوشونجه  اولور البتده. بو داورانیشی آشماق اوچون ایکینجی بیر ‘فئنومئنولوژیک ائندیرگه مه’ دئیه آدلاندیریلان بیر داورانیش گلیشدیریر. بو داورانیش ایسه هوسسئرل’ین یاپیتلاریندا ‘پارانتئز ایچینه آلما’، ‘ائتکیسیز قیلما’، ‘دیشاردا بوراخما’، ‘انگللمه’، ‘سورو قونوسو یاپما’ دئییملری ایله ایسیملندیریلمَکده دیر. بو شکیلده بیر آددیم داها آتار و بو کَز ده فئنومئنولوژیک ائندیرگه مه نی اؤزنه یه یؤنَلدیر. آرتیق اؤزنه  پارانتئزه آلینیر. چونکو اؤزنه  ده پسیشیک(روان)  من’ی، بیلینجی، اؤزنللیگی بآخیمیندان نسنه لر دونیاسی نین بیر پارچاسیدیر. اؤزَتله یَجَک اولورساق، آماج دونیانین اؤزونو، اونو راستلانتیسال دیش گؤرونوشلردن سویاراق اورتایا چیقارماقدیر. بؤیله جه  نسنه لر دونیاسی اوچون ‘موطلق اؤز’ (ائیدوس)، ‘موطلق وارلیق’ (essentia) دوزلمینه ائریشمَک اوچون یاپیلان ائیلم گئرچَکلشیر. 

  اخلاق درسی وئریر، رئفورم یاپار... آما، بیر آنلاما صاحیب اولماق دوروموندایسا اگر، هر داوانین اؤنجه دن وارسایدیغینی ردد ائدر. بونونلا بیرلیکده، او، دوغالچیلیغا قارشی اولان بوتون خصومتینه قارشین، دوغا بیلیملری نین `تئوریک داورانیشی'نین باشاریلارینی، سقراط و پلاتون'دان باشلایاراق گالیله و مودئرن بیلیمه  قَدَر ایزی سوروله بیلجک اولان گوجلو `کسین بیلیم آرزوسو'نون اورونلرینی، اوزَرلرینده ایصرارلا دوراراق تقدیر ائدَر. هوسسئرل اوچون، ظن آلتیندا بولونان تئوریک داورانیشین کندیسی دئییلدیر. قارشی قونماسی گرَکن شئی داها چوخ، کسین بیلیمین، کندی اؤزَل آلانلارینداکی شوبهه گؤتورمَز باشاریلاری نین بیر سونوجو اولاراق، دوغا بیلیملری نین یؤنتَملری یله، باشقا هرشئیی دیشدا بوراخاجاق شکیلده اؤزدئشلشدیریلمه سیدیر. `تین'، دوغال دونیانین نسنه لری ایله عینی `وارلیق' دوزئیینده دئییلدیر و عینی آچیقلاما کاتئقوریلرینه تابع توتولمامالیدیر. دوغالچیلیق باغلامیندا، هوسسئرل'ی ان چوخ راحاتسیز ائدن شئی، تام و گَرَگی کیمی آنلاشیلدیغیندا، اونون ایچردیگی شوبهه چیلیک و رؤلاتیویزمدیر. هوسسئرل، هئگئل'ین رؤلاتیویزمی دییالکتیک بیر تاریخ فلسفه سی ایله آشما تشببوثو ایله ده ایغنا اولماز. او، رؤلاتیویست دونیا گؤروشلری فلسفه سی (Weltanschaungphilosophie)  هئگئلچی سیستئمین چؤکوشونون یان اورونلریندن بیری اولان Dilthey-دن، ان آشکار بیر بیچیمده بو بآخیمدان آیریلیر. گئرچَکدن ده، حاکیم کولتورل آتموسفئردن قیسمَن Dilthey-ین رؤلاتیویزمی و تاریخسلچیلیگی سوروملو توتولور. هوسسئرل، Dilthey'ین، `تاریخسل بیر بیلینجین اولوشومونون، دونیانین توتارلیلیغینی بیر قاوراملار بوتونویله زورلاییجی بیر بیچیمده دیله گتیرمه یی تعهد ائدن فلسفه لردن بیری نین ائورَنسل کئچرلیلیگینه دویولان اینانجی، سیستئملرین بیربیرلری ایله اولان اویوشمازلیقلارینی اینجه لمَکدن بئله، داها قصورسوز بیر بیچیمده ییخدیغی' آچیقلاماسینی سؤیلر. هوسسئرل، Dilthey'ین، او آنلاما و آچیقلاما، اینسان بیلیملری و دوغا بیلیملری دوآلیزمی ایله یئتیندیگی اوچون، تاریخسل بیلینجین رؤلاتیویست گوجونون قارشیسیندا یئتَرینجه  ساغلام بیر تدبیر آلماغی سون چؤزومله مه ده باشارامادیغینا اینانیر. هوسسئرل بونون یئرینه، آنلاما کاتئقوریسی نین تک و عکسیکسیز بیر بیلن، حیسس ائدن و ائیله یَن اؤزنه  فلسفه سی اوچون یئنی بیر تَمَل ساغلایا بیله جه یی اینانجیندادیر. اونون ستراتئژیسی، Dilthey'دا اولدوغو کیمی، بوندان بؤیله ساده جه، اینسان بیلیملری اوچون، دوغا بیلیملری نین ائورَنسلجی ایدیعالارییلا ائندیرگه ییجی کاتئقوریلریندن باغیمسیز بیر اؤزَرک آلانی گووَنجه آلتینا آلماق دئییلدیر. دوغالچیلیغا، دوغالچیلیغین کندی تئرمینلرینه دایاناراق سالدیران هوسسئرل'ین یاپماق ایسته دیگی شئی،David West'ین ده اؤنه سوردویو کیمی، شودور:  

                      بیر یاندان، بیلیملرین `نسنَلچی' گوجونو، اؤزنه نین قوروجو رولونا ایلیشکین بیلینجلیلیگین کولتورل بآخیمدان فلاکت گتییریجی ائحمالینا یول آچماقدان آلی قویارکن، ... بیر یاندان دا دئنئیسل بیلیملرین کندیلرینی آپودئیکتیک تَمَللر اوزَرینه اوتورتاجاق یئنی، کسین بیر فلسفه  اولوشدورماق. بیلینجین اؤزنه سینه ایلیشکین یئنی بیر قاوراییش، اونا، هم دوغالچیلیغین و هم ده تاریخسلچیلیگین ایددیعالارینی، هئگئلجی ایدئالیزمه  ده، ایرراسیونالیزمه  ده دوشمه دن، کئچرسیز قیلما ایمکانی وئرَجَکدیر. 

                      هر ذئهنسل فئنومئن، هر نه قَدَر هپسی بونو عینی شکیلده یاپماسا دا، کندی ایچینده نسنه  اولاراق بیر شئیی ایچَریر. سونومدا بیر شئی سونولور، یارقیدا بیر شئی تصدیق یا دا اینکار ائدیلیر، عشقده سئویلیر، نیفرتده اونون کندیسیندن نیفرت ائدیلیر، آرزودا آرزولانیر، و... بو یؤنَلیمسل وار اولوش، موطلق ذئهنسل فئنومئنلره  اؤزگو بیر اؤزَللیکدیر. هیچ بیر فیزیکی فئنومئن بونا بَنزَر بیر شئی سرگیلمَز. ذئهن حاللاری نین، ساییلار، باغینتیلار، تومَللر و واراولماسی ایمکانسیز نسنه لر توروندن، سویوت نسنه لری نین وارلیق ستاتوسونا دؤنوک بو ایلگی، هوسسئرل'ین جئساب و ریاضیاتین تَمَللری قونوسونداکی چالیشمالاری اوچون ایتیجی بیر گوج ساغلامیشدیر. هوسسئر، برئندانو'نون تصویری پسیکولوژی آنلاییشینی، ائپیستئمولوژیک پروبلم اوچون تک موناسیب یاخلاشیم اولاراق گؤردویو شئیه اویقولار. بو، شوبهه گؤتورمَز  تک شئی اولاراق بیلینجین کندیسینه ایلیشکین اینجه لمه دیر. `نسنه  قوران اؤزنَللیک' اولاراق بیلینجین دوغاسینی آنلاماق اوچون، `صاف' یا دا `ترانسئندئنتال' بیلینچ آلانینا گیرمه  گَرَیی دویاریق، اؤیله کی دونیا بوندان سونرا، `بوتون اؤزسل یؤنلری ایله... و اؤنیارقیسیز' تصویر ائدیله بیلسین. هوسسئرل`ین تئرمینلری ایله، بیزیم بیلینجی `فئنومئنولوژیک اولاراق' یا دا دیگر بیر دئییشله، گؤروندوگو شکلی ایله ویا صاف فئنومئن اولاراق اینجه لمه میز گرَکمَکده دیر. عینی زاماندا، دوشونجه لریمیزین نورمالدا کندیلرینه گؤنده ریمده بولوندوقلاری دوشونولن، دیش دونیاداکی فیزیکی نسنه لرین وارولوشویلا ایلگیلی هر تور قبولدن تیتیزلیکله قاچینمالیییق. بو ایسه، `دوغال توتومون پارانتئزه آلینماسینی' (epokhe)، فیزیکی دونیاداکی اولایلارا ایلیشکین دوغال بیلیمسل آچیقلامالاردا و ساغدویونون یوروملاریندا اورتایا چیخان وار اولوش، ندنسللیک، وس.، ایله ایلگیلی قبوللرین آسقییا  آلینماسینی ایچریر. فئنومئنولوژی، دوغال توتومو پایلاشانلار اولاراق بیزلری، بیلینجه  گئرچَکدن وئریلمیش اولانلاری، نورمال اولاراق قبول ائتدیکلریمیزدن سوزَرَک چیخارمایا تشویک ائدَر. بو نؤقطه ده، هوسسئرل'ین، کارتئزیئن قبوللری ایله دئکارتا دویدوغو حئیرانلیغین تلقین ائده بیلجه یی کیمی، شوبهه چینی شوبهه ائدیلمَز  بیر تآخیم تَمَللر تثبیت ائدَرَک جاوابلاماغا قالخیشمادیغینی وورغولاماق گرَگی واردیر. او، بوندان چوخ، داها یئترلی بیر بیلینچ قاوراییشی نین شوبهه جی آرقومانین ائتکیلی اولماسینی انگلله یه جه یینه اینانیر. هوسسئرل، برئندانو’ نون پسیکولوژی گؤروشونون فئنومئنولوژی پروژه سی نین معقول بیر پروژه اولدوغونو ایسبات ائتدیگینی دوشونور. فئنومئنولوژی، برئندانو'نون تئرمینلری ایله قونوشولدوغوندا، گؤزلمدن چوخ آلقینی ائحتیوا ائدَر. فئنومئنولوژی، ایچه باخیشسال پسیکولوژی نین باشقا بیر وئرسییونو دئییلدیر. فئنومئنولوژیست، فعلی بیلینچ آخیشی نین بیرئیسل زیهنی بیله شَنلرینی گؤزلملمَز . او، ذئهنسل فئنومئنلرین `اؤز' یا دا `ائیدوس'ونو` سئزگی یولویلا بیلیر. اگر بو دوغرویسا، بیلینجین آییرد ائدیجی وارلیغینا دایر تام بیر آچیقلامانین اؤنونده اصلی هیچ بیر انگل آلماز، چونکو اؤز اولاراق ذئهنسل فئنومئن تام تامینا اولدوغو کیمی گؤرونن شئیدیر. او، گؤرونوش و گئرچَکلیگین بیربیریندن آیرییغی گونده لیک فیزیکی وارولوش دوزَنی نین بیر پارچاسی دئییلدیر. اؤز اولاراق ذئهن حالی، صاف فئنومئن یا دا گؤرونوشدور. سکولاستیک تئرمینلرله ایفاده ائدیلدیگینده، ذئهنسل فئنومئنلرین 'وارولوشو Dasein ya da existentia)) یوخدور، فقط اونلارین یالنیزجا، گؤزلملنه بیلیرلرسه اگر، ان آزیندان سئزگی یولویلا بیلینَن بیر اؤزلری (essentia ya da Sosein) واردیر: اگر فئنومئنلرین دوغالاری یئنه ده، دولاییمسیز بیر گؤرمه ده قاورانابیلن و دویوروجو بیر بیچیمده دانیملانابیلن بیر اؤزلری واردیر... سئزگی اؤزو اؤزسل بیر وارلیق اولاراق قاورار، و اورادا-اولماغی هیچ بیر شکیلده اؤنگَرَکدیرمَز . بیلینچ، صاف فئنومئن اولاراق یا دا " ائیدئتیک بیر طرزده " سئزیله بیلیر.  

                      فئنومئنولوژی نین یؤنتَمی، گئرچَکده بیلینچ فئنومئنلری نین `کندی باشلارینا، صاف ایچکینلیکده کی' صاف سئزگیسی یؤنتَمیدیر. باخیشین، دوغال توتومون ایسته دیگی شکیلده، دئنئییمه ، بیر اینسان یا دا بیر حئیوانین ایچسل،بیر دویغو حالی اولاراق، سؤز گلیمی حظ تجروبه سینه یؤنَلدیلدیگی پسیکولوژیک باخیش آچیسی نین ترسینه، فئنومئنولوژیک گؤروش نؤقطه سینده، `باخیش، بیر موطلق تجروبه نین کندی ایچسل و اؤزنَل آخیشی ایچینده تام آلقیسینی وئرَن موطلق صاف بیلینچ اوزَرینه بیر رئفلکسییونا یؤنَلدیلیر. هوسسئرل`ین فئنومئنولوژیک یؤنتَم باغلامیندا قوللاندیغی تکنیک تئرمینلر، شؤیله یا دا بؤیله، هرکسچه راحات آنلاشیلابیلیر اولمایان تئرمینلر اولسا بئله، اونون وئردیگی اؤرنکلر هر زامان بو شکیلده اینسانین گؤزونو قورخوداجاق جینسدن دئییلدیر. بونا گؤره، بیزه سس و رنگین اؤزلرینی بیربیرلریندن آییرد ائتمه اولاناغی وئرَن شئی، صاف یا دا دولاییمسیز سئزگیدیر. فئنومئنولوژی، بو اؤرنه یین ده تلقین ائتدیگی کیمی، عینی زاماندا هوسسئرل'ین بوتونلر پروبلمینه گتییردیگی چؤزومه  راست گلر. `نسنه -قوران اؤزنَللیک' اولاراق بیلینچ اوزَرینده اوداقلاشما، بَلیرلی قاوراملاری قوللانما یئته نَگیمیزه ائمپیریزم طرفیندن ترجیح ائدیلن آچیقلاما تورو- ایلیشکین `نومینالیست' یوروملارین قاچینیلماز اولاراق دؤنگوسل اولدوغو قبولونون دیگر اوزودور. قاوراملاری قوللانما یئته نَگیمیزله ایلگیلی نومینالیست یوروملار، دئنئییمدن حرکتله گئنَلله مه  یاپما یئته نَگیمیزه دایانیر. دئیه لیم کی، بَللی بیر رنگی اولان نسنه لره  ایلیشکین بیر سیلسیله دویومو تجروبه ائتدیکدن سونرا، سؤز قونوسو رنگین قاورامینی = قیرمیزی' بوتونونو- قازانیریق. فقط نومینالیزمی ائلشدیرَنلرین اوزونجا بیر سورَدن بَری ایشارت ائتدیکلری کیمی، قیرمیزی نسنه لرین نه قَدَر چوخ دویومونا صاحیب اولورساق اولالیم، اؤنجه دن قیرمیزی نسنه لری بیرلیکده صینیفله مه یئته نَگینه صاحیب اولمادیقجا یا دا بیر دیگر دئییشله، بوتون قیرمیزی نسنه لرین اورتاق اولاراق قیرمیزیلیغا صاحیب اولدوقلارینی بیلمه دیکجه، قیرمیزی قاورامینی قازانا بیلمَریک. آمما بو، بیزیم قیرمیزی قاورامینا ذاتن صاحیب اولدوغوموزو وارسایار. هوسسئرل'ین یاخلاشیمی ان آزیندان، دیققه تیمیزی بیلینجین بو باشاریسی اوزَرینه اوداقلاشدیرما آوانتاژینا صاحیبدیر.  

                      فئنومئنولوژیک یؤنتَمه ایلیشکین داها آیرینتیلی بیر بَطتیم، هوسسئرل'ین اؤنقبوللری اولمایان بیر فلسفه  آنلاییشی، یؤنَلیمسَللیک و صاف اؤز اولاراق بیلینجین آییرد ائدیجی وارلیغی آراسیندا بولدوغو ایلیشکینی آشکار حالا گتیریر:  

 بیلگی تئوریسی هرشئی بیر یانا، بیلینچله وارلیق آراسینداکی ایلیشکی ایله ایلگیلی پروبلملری آراشدیراجاقسا اگر، اونون اؤنونده، یالنیزجا بیلینجین قارشیلیغی، بیلینجه  اؤزگو بیر طرزده `یؤنَلینمیش'، یعنی آلقیلانمیش، آنیمسانمیش، اومولموش، رسیمسل اولاراق تاسارلانمیش، ایمگه لنمیش، تؤزلشدیریلمیش، اینانیلمیش، دوشونولموش، دیگر بیچیلمیش، وس.، بیر شئی اولاراق وارلیقلار واردیر. بو ندنله، آراشدیرمانین بیلینجه  ایلیشکین بیلیمسل، اؤزسل بیر بیلگییه، آییرد ائدیله بیلیر بوتون بیچیملری ایچینده، بیلینجین کندیسی نین کندی اؤزونه گؤره اولدوغو شئیه دوغرو یؤنَلدیلمیش اولماسی گرَکیر. بونونلا بیرلیکده، آراشدیرما عینی زاماندا، بیلینجین نسنَل اولانا فرقلی یؤنَلمه  طرزلرینه اولدوغو قَدَر، بیلینجین `انلاتماق ایسته دیگی' شئیه دوغرو دا یؤنَلدیلمه لیدیر. بورادا، بیلینجین `آنلاتماق ایسته دیگی' شئیه یاپیلان گؤندَرمه ، Dilthey'ین ذئهن یا دا تینی و اونون نسنَللشدیریملرینی آنلاماق اوچون هرمه نئوتیک یؤنتَمی قوللانماسینی آنیمسادیر. فئنومئنولوژی، هرشئیه قارشین، هرمه نئوتیکین قاوراملارینی آنیمسادان قاوراملاری، داها بَلیرگین بیر بیچیمده فلسفی اولان آماجلار اوچون قوللانیر. هوسسئرل دیش دونیایا ایلیشکین آلقی و بیلگیمیزین، حتی ان تَمَل منطیقسَل و ریاضی کاتئقوریلریمیزین بئله، فئنومئنولوژیک اولاراق، آنلاملار دونیاسیندا تَمَللندیریلمه سی گرَکدیگینی ساوونور. بیلینچ ایچریکلری، داها تیپیک بیر بیچیمده ائمپیریک گَله نَکده اولدوغو کیمی، دوغرودان دوغرویا ماددی نسنه لرین `شئی-بَنزَری' یَدَکلری اولاراق (گئرچَکده شئیلرین، `ذئهنده' بولونان `کوپیالان' یا دا ائتکیلری، ویا `ایده لری' ویا `ایزله نیملری' یا دا `دویو وئریلری' اولاراق) شئیلشدیریلمَک یئرینه، بیر اؤزلر یا دا آنلاملار دوزئنینه گؤره آنلاشیلمالیدیر. بو بآخیمدان هومه ؛ فئنومئنولوژی نین ساهه سینه چوخ یاخلاشیر، آما ائمپیریست پسیکولوژی نین یاساغی دیشینا چیخاماز `لاک'ین، پسیکولوژی نین ساهه سینه هارداسا گیرَن، فقط گؤزلری کورلاشان، پسیکولوژیک بیر فیلسوفدور.  

                      هوسسئرل'ین کسین بیلیم اولاراق فلسفه  پروگرامی، آشکار کسکینلیک و یارادیجیلیغینا رَغمن، داها ایددیعالی هدفلری حیاتا کئچیرمه ده گوجلوکلرله قارشیلاشیر. هوسسئرل'ین دوغرودان دوغرویا `شئیلرین کندیلرییله باشا چیخما یؤنونده کی گئدَرَک گلیشن تشببوثلری نین سویوتلوغو و مرکبلیگی ده، هر حالدا ایرونیکدیر. صاف فئنومئنولوژی پروژه سینی حیاتا کئچیرمه  گوجلویو، هوسسئرل'ین، "اوروپا بیلیملری نین کریزی و ترانسئندئنتال فئنومئنولوژی"ده توپلانمیش اولان، سون کونفئرانس و یازیلاریندان بعضیلرینه یانسیر. هیتلر'ین ناسیونال سوسیالیستلری نین آلمانیا دا ایقتیداری اله کئچیرمه لریندن سونرا قلمه  آلینمیش اولان بیر یازیدا، هوسسئرل، کندیسینی حیاتی بویونجا مشغول ائتمیش اولان قونولارا گئری دؤنَر. اولقوسال بیلیم، بیلیم ایده سی نین صاف اولقوسال بیلیمه  پوزیتیویستیک ائندیرگه نیشی نین بیر سونوجو اولاراق، اینسانی دَیَرلری، اینسانین اؤزگورلویونو آچیقلاماق یا دا آغلی آغیل دیشیندان آییرماق صورَتییله تَمَللندیرمه یه موقتَدیر دئییلدیر. هم نسنَلجی دوغا بیلیملری و هم ده دَیَردن باغیمسیزلیق دوشونجه - سینه صادیق قالان اینسان بیلیملری آنلامیندا، بیلیمسل آغیل، ایلکه اولاراق تام دا، ان موتسوز زامانلاریندا ان چتین بونالیملارا تسلیم اولان اینسانین آرتیقلاماسییلا نازیک اولدوغونو دوشوندویو سورولاری، بوتون بیر اینسان واراولوشونون آنلام یا دا آنلامسیزلیغی سورولارینی ائهمال ائدَر. پیوسه ویج'ین ده ایفاده ائتدیگی کیمی، `بیلیمین آنلامی قونوسوندا یاشانان قاریشیکلیق، بیلیمین تاریخسل اینسانی باغلامیندان قوپاریلمیش اولماسی نین بیر سونوجودور.' بو قوپاریلیشین بیر سونوجو اولاراق، اینسانی دونیانین باالذات کندیسی بیزیم اوچون گئدَرَک داها آنلاشیلماز حال گلیر: `مودئرن بیلیم، هر نه قَدَر دوغانی داها یاخشی آنلامامیزا و اونا داها باشاریلی بیر بیچیمده ائگئمَن اولمامیزا یاردیم ائدیر اولسا دا، دونیامیز اولاراق دونیانی بیزدن گیزلمه  ائییلیمینده دیر.  

  هوسسئرلین آوروپا بیلیملری نین کریزی قارشیسینداکی تپکیسی، ایندی هر تور دوشونجه  و ائیله مین تَمَل اؤن قبولو اولاراق یاشاما-دونیاسی نین رولو اوزَرینده اوداقلاشماقدیر. اؤزَللیکله بیلیم و فلسفه، `اؤن قبوللرین سورغولانمامیش بیر زمینینه، یاشاما دونیاسینی مئیدانا گتیرَن غئیری-رئفلئکسیو قبوللرین، دَیَر و عمللرین بیر آرخاپلانی اوزَرینده سوردورولن فعالییتلر اولاراق آنلاشیلمالیدیر. بوتون فلسفی و بیلیمسل آراشدیرمالاردا، بیزی قوشادان یاشاما دونیاسی نین -ایچینده هر بیریمیزین (شو آندا فلسفه  یاپماقدا اولان منیم بئله) کندی واراولوشوموزا بیلینچلی اولاراق صاحیب اولدوغوموز چئوره میزده کی دونیانین- واراولدوغو داها اؤنجه دن قبول ائدیلیر؛ بیلیم آداملاری و تئوریلرییله بیرلیکده، بو دونیاداکی کولتورل اولایلار اولاراق، بیلیملر ده بورادادیر. بیز بو دونیادا، یاشاما دونیاسی نین نسنه لری آنلامیندا، نسنه لر آراسینداکی نسنه لریک، یعنی بیر شئیلرین ایستر فیزیولوژیده، پسیکولوژیده یا دا ایستر سوسیولوژیده، بیلیمسل اولاراق ایثباتلانماسیندان اؤنجه، دئنئییمین آشکار کسینلیگی ایچینده، شورادا یا دا بوراداییق. اؤته یاندان، بیزلر بو دونیا اوچون اؤزنه لریک، یعنی اونو تجروبه و تاماشا ائدن، اونا دَیُر بیچن، اونونلا آماجلی بیر بیچیمده ایلیشکی قوران من-اؤزنه لر اولاراق واریق...  

  پوزیتیویزم و اولقوسال بیلیم، اسکیدن حیاتلاریمیزی کندیلرینه دایاندیردیغیمیز بو تئوری اؤنجه سی کسینلیکلری، بیزه داها بیلیمسل یا دا داها کسین بیر آلتئرناتیو ساغلامادان آلت-اوست ائدَر. یاشاما دونیاسینا ایلیشکین داها کسین بیر فلسفی قاوراییشدان یوخسون بولونماقداییق. حقیقی  فلسفه یه دوشن گؤره و، بیلیمله یاشاما دونیاسی آراسینداکی اوچورومو قاپاداجاق بؤیله سی کسین بیر قاوراییشی حاضیرلاماقدیر. هوسسئرل، `یاشاما-دونیاسینین' اؤزنه ایلیشکین فلسفی بیر آنالیز گئرچَکلشدیریرکن، فئنومئنولوژیک یؤنتَمی بو گؤرَوه قوشابیله جَگینه اینانیر. بونونلا بیرلیکده، بیلن اؤزنه  نین باشاریلاری اوچون اؤزنه لر آراسی کئچرلی و تاریخسل اولاراق قونوملانمیش بیر آرخا پلان اولاراق یاشاما دونیاسی گؤروشونو، هوسسئرل'ین ایلک فئنومئنولوژی فورمولاسیونلاری نین تَمَلینده بولونان ترانسئندئنتال بیلینجین پئرسپئکتیوییله باغداشدیرماق زوردور. هوسسئرل'ین سون دؤنَمین وئریمی اولان اثرلرینده، ترانسئندئنتال فئنومئنولوژی نین تئوریک چرچیوه سی نین اؤته سینه گئتمه یه باشلادیغی سؤیلنه بیلیر. هوسسئرل'ین ائحتیراصلی ائپیستئمولوژیک ایددیعالاری و ترانسئندئنتال فئنومئنولوژی نین، یئنی یارادیلمیش تئرمینلرین آمانسیز بیر چوخالیشی و زامان زامان دا آنلاشیلماسی گوج آیریملارییلا سئچکینلشن اینجَلیکله ایشلنمیش دونانیمی، ان سونوندا یئنی ایزله ییجیلر بولدو. موحتَمَلن هوسسئرل'ین، شئیلرین کندیلرینه گئری دؤنمه ، `بیلیم و فلسفه دن اؤنجه' وار اولدوقلاری شکلییله شئیلرین کندیلرینه گئری گئتمه  دوشونجه سی نین یارادیجی بیر دوشونجه  اولدوغو اورتایا چیخدی. بوبنئلین ده سؤیلدیگی کیمی، `فئنومئنولوژی نین میراثی، شو حالدا، اوزون بیر سوره بویونجا، هوسسئرل'ین سیستئمی نین دانیملانماسیندان دئییل ده، فلسفه  یاپما ایشی قارشیسیندا آلیناجاق بَللی بیر داورانیشدان مئیدانا گلیر. بونا گؤره، اؤرنه یین موریس مئرلو-پونتی'نین (1908-1961) اثرینده، بیلینچ ایچریکلری نین فئنومئنولوژیک بیر تصویری و دئنئیسَل پسیکولوژییه یؤنه لیک اؤزگون بیر ائلشدیری، بدنه، آلقییا، جینسللیک و جینسییته ایلیشکین فلسفی دارتیشما اوچون ائتکیله ییجی بیر تَمَل ساغلار. ماکس شئلئر (1874-1928)، هوسسئرل'ین ائنتئللکتوآلیزمی نین ترسینه، دویغولارین، و ایراده نین، اخلاقی و اؤزنه لر آراسی اولانین اؤنَمینی وورغولار. اونون فئنومئنولوژیک آنتروپولوژیسی، من و اؤته کی نین قارشیلیقلی باغیملیلیغینا، و مطلق بیلن اؤزنه دن داها آرتیق بیر شئی اولاراق، بیر کیشی قاورامینا دایانیر. آلفرد شوتز (1899-1959)، ساغدویونون گونده لیک حیاتلا ایلگیلی اؤن قبوللرینه ایلیشکین سوسیولوژیک بیر آراشدیرما اوچون یاشاما-دونیاسی قاورامینی منیمسه نیر. آمما هوسسئرل و ده دیلتئی'ین دوشونجه لریندن بعضیلری، ان وئریملی داوام و گلیشیمَلرینی، هامیسیندان اؤنَملیسی هایدگئرین اونتولوژیک هئرمئنئوتیگی'نده بولور.  

www.durna.info | durna@durna.se