|
|
|
|
گونتاي جاوانشیر(گنجآلپ) مليحه عزيزپورورن شعرلرینه ادبی- تنقیدی باخیش
مودئرنيزمين بئشيگي، دوغوب و ائوريم(تکامول) ائوره لريني (مرحله لرینی) ياشاديغي، داها سونرا اؤز اوزانتيسي اولاراق بيلينَن پوستمودئرنيزمي اورتايا قويدوغو يئر باتيدير. باتي اولوسلاري هم صنعتين چئشيدلي داللاريندا، هم ده گئرچک ياشامدا مودئرنيزاسيون سورَجيني دئنه ميشلر. صنعت ائورني نين داياناغي دوشدور(düş- خیال). دوشسوز صنعت اولاماز. گئرچک ياشامين دا بير اوجو اصلینده دوشلرين گيز(سیر) دولو دونيالاريندا ساخلي(مخفی). دوشلرين قاتقيسي يوخدورسا ياشانتي بلکه بير آغاجين ياشامينا بنزر. دئييل، آغاجين ياشامينا بنزه مز، چونکو آغاجلار دا دالغين، دوشلو ياراديليش. آغاجلار دا دوشلره دالارلار. بلکه بير کؤکوندن قوپاريلميش آغاجين ياشامينا بنزر. دوشلريندن آيري دوشموش آغاج. يا سويوندان آيريلميش و قوووشما اؤزله مي ايله اينله ين نئي کيمي: " دينله یين! نئي چون حيکايت ائيله يير آيريليقلاردان شيکايت ائيله يير تا نئييستاندان قوپاريلديم او گون منده آغلار اولدو اينسانلار بوتون کيم کي اصلیندن اوزاق اولدو اوزاق اصله وصل ايچين ائدر دايم سوراق..." (ترجمه- گ. ج) سونسوز دوشلرين درينليگيندن يوغرولان گؤزلليک انگين دويغولارلا ايچ ايچه گيريب اينسان بيلينجينده هاله باغلاديغيندا شعريازماق، داها دوغروسو وارليغا آخيش اَگيليمي (əyilim- تمایول) اورتايا چيخار. اوسساليغين (عقلیلیگین) اورونلري ايله (ürün- محصول) دوشلرين گيز دولو ايچ ايچه گيرمه سي نين موسيقي بيچيمينده يوغرولوشو اولاراق آدلانديراليم بو تينسَل(روحی) چاليشمالار بوتونونو. اسکيلرده اينسان تينينده کي اولوشوملارين بيچيمسَل ايفاده سي سؤز کونوسو ايدي. اؤرنه یين هئجا و يا عروض وزنينده ايفاده اولونوردو. يالنيز ديش دونيانين بير اوزای (فضا) بيچيمسيزليگی، سونراسيزليغی ايچينده اولدوغو کيمي ايچ دونيانين دا بيچيمسيز سونسوزلوغو سؤز کونوسو اولسا گَرَک. مودئرن شعر ايسه بيچيمسيز بير گئرچکله شيم ايستر، یعنی بوتون اولانلا قوجاقلاشما کیمی بیر ایسته ییش. اينسانين ايچ دورتولري ده (dürtü- انگیزه) بونا زورلاماقدادير اصلینده. ائوريم بير دوغرولوقدور. ائوريم اولماسايدي اينسان بئزردي، کندينه قييار، اينتيحار ائدردي. ائوريم، سونسوزلوغون زامانسالليق ايچريسينده گئرچکلشن گؤرونتولريدير. بيچيمسيزليگين بيچيملنمه سورجيدير ائوريم. يالنيز بيچيمسيزليک بيچيمه سيغماديغي اوچون ائوريم سوروب گئدر. گؤزلرينله دينلر، قولاقلارينلا گؤررسَن. ايشته باتيدا اورتايا چيخان بو گرَکسينيمين (ضرورتین) زامانلا دوغويا آخيشيني گؤردوک. مودئرن شعر حاقيندا بير چوخ اينسان بيلگي بيريکديردي. يالنيز بو مودئرنيزمين بيلگي اولاراق دئييل، صنعت اولاراق گئرچکله شيمينه کندي ديليميزده آز تانيق اولدوق. گئرچکله شيم (رئآلیراسیون) ايسه صنعتسَل ايفاده سيني بولمايينجا ائستئتيک (فلسفی گؤزَللیک) اولقو(olqu- فئنومَن،پدیده) دئييلدير. صنعتسَل اولقو، قاوراييجيليق ایدراک ائدیجیلیک) اولاناقلاريني درينلشديرميش، دويومسال(حیسسی) اؤزومسه یيش(ادراک ائدَرک منیمسه مه) يئتنکلريني گئنيشلتميش اؤزگور تينلرين اؤزگونلوک اوغرونا چابالاري نين اورونودور. سون زامانلار بو ائيلملره (eyləm- فعالیت) صنعت داليندا(شاخه سینده) تانيق اولماقداييق. ايشته تؤره لرين، دينلرين کوشاتماسيندا (محاصیره سینده) بولونان بو گرکسينيمين بيچيمسيز ديشا ووروشو بير سوروندور (sorun- پروبلئم). يالنيز بو سورونو آشان بير اؤزگور قادين تيني وار: مليحه عزيزپور. وار اولانين آرخاسيندا، ايچينده اولان باشقا بير "اولوش-وجود"و دا گؤرمک، يا دا گؤرونتونون قابيغيني سويوب، سؤکوب "ساخلي-مخفی"ني گؤرمک و گؤسترمک بلکه بير شرقي، بير رقصله مومکون اولا بيلر. بيچيمسيزليک ايشته بو. مودئرن شعربيچيمسَلله شميشليگي، گؤرونتولوگو سئومز. چونکو بيچيم آشينا (aşınmaq- ییرتلماق) بيلير، آنجاق ايچريک کؤک سالار، سورَر گئدر. اؤلوملو اولانلار بيچيمسَلدير. اولوملو اولانلار سونسوزدور. قيسقانجليق اؤلوملودور، گؤزلليک اولوملو. بو اوزدن ده اولوملو اولان اؤلوملو اولاني "دئييللر- اینکار ائدَر." ائي...مني قيسقانان قادينلار! او قدر گؤزلدير کي گؤزلرينيز گونش گوزگوسودور سانکي گؤزلرينيزي گؤردوکجه گؤزللشيرم گونبَگون " دئييلله مه" ائوريم ياساسي. دار ايچ ائوره نين اؤز ياپيسي (یاپی- ساختار) اوزَرينده گئنيشله مه سيدير. "...گؤزللشيرم گونبگون" ايسه بو ائوريم ائوره لريدیر. يالنيز بو ائوره لرده "دئييللنن- اینکار ائدیلن" انگللردير. قيسقانجليغي قادينلارين ياناغيندان سيل و اوردا اؤزونو بول. ان گؤزل وارليق بئله قوللانيشدان يوخسون بوراخيلارسا کؤتولويه، سئویمسیزلییه سؤوق ائدَر. اينسان ايسه يوکسک بير ياراتيليش اولاراق، ايچينه و ديشينا اوزانان يوللار تيکانديغيندا داها تئز اؤزونه ضرر وئرَر. چونکو اينسان کاينات کيمي يالنيز بير دوغرولتودا دئوينيمده (دئوینیم- حرکَت) دئييلدير. اينسانين ايچينده کي دئوينيمه سبب اولان گوج انگللنديگي زامان او سونراسيزليق ايچَرَن(ائحتیوا ائدَن) اولاناق (امکان) کؤتولويه اَیيليمله نَر(مئبلله نَر). کؤتو دويغولار قوللانيشسيزليغين اورونلريدیر. قوللانيش ايسه گؤزلليکلري داها دا ائستئتيزه ائدر. اينسان ان دَيَرلي وارليقدير. بو دَيَرلي وارليق تانرييا عايد اولمور. تانري ايله ائشيت اولاراق ائوره ني بؤلوشور. آنجاق ان سونوندا بوتون ائوره ني تانرييا بوراخيب و "سن"ی سئچير. "سن" چوخ اؤنملي. چونکو "سن"ده "من" ده وار، ائورَن ده وار، تانري دا. دونَن، تانرييلا بؤلوشوردوک وارليغي. يئري، او گؤتوردو گؤيو ايسه من. سن، اورتادا گؤرونونجه گؤيو باغيشلاييب سني گؤتوردوم.. "سن"، "من"ين وارليق ندني. "من" منليگيني بوتونو ايله اؤز ايچينده بارينديرماز، باریندیرا بیلمَز. "من"ين اوزانتيسي "سن"ده دير. "من"ی توپارلايان، توپلايان دا "سن" اولور. "سن"سيز "اؤز"ه دؤنوش اولاناقسيزدير: "سندن دؤنورَم اؤزومه وارا بيلمه ميشم هله... مني توپلا ايچيمه! " تينسَل ياشامين داياناقلاري وار. يالنيز بو داياناقلار سويوتدور(soyut- مجرد)، سوموت(مشخص) دئييلدير. دوشونجه نين آنلادا بيلمه يه جگي داياناقلار. بو داياناقلار ايتيريلديگي زامان ايچيميزده و ديشيميزدا بير شئيلرين دئوريلديگيني گؤروروک، دويوروق. سارسيليش بيزي بوشلوغا سوروکلر. وارليق ايچيميزدن، ديشيميزدان ايتيريلميش اولور. بو سارسيليش هئچليگي ايفشا ائدر. سارسيليشين ايفشا ائتديگي بوشلوغا سوروکله نيش بير سورَج اولاراق گئرچئکله شَر، آنجاق بو سورَج حيسس ائديلمز. يالنيز بير آنین ايچينده تينين(روحون) داياناقلارينين اوچورولدوغونو دوياريق. درين بير ايچ سيخينتي ايچريسينده ايچيميزين و ديشيميزين بوشلوق قاتيندان، بوشلوق طرَفیندَن ايشغال ائديلديگينه تانيق اولوروق. اؤزوموزو ساووناجاق بوتون داياناقلار دا بو اورتامدا اوچورولموش اولور. سارسيليشين ايچينده قيوريليب دوران، ايتن وارليغيميز. اينسانين اؤز ايچينده بورخولماسي، ييخيلماسي تينين داياناقلاري نين اوچورولماسي ايله گئرچکلشیر. تين(روح) اؤز داياناقلاريني يئنيدن اؤزو اونارار(onarmaq- تعمیر ائتمَک). ايچيميزده اولوب بيتنلره موداخيله ائده بیلمَریک. اؤز-اؤزوموزون نئجه باتيشينا، ايچيميزين يانماسينا سئييرجي اولاريق. ايچيميزده کي اوناريم (تعمیر) اولايي دا کنديليگيندن گئرچکلشر. بيز سارسيليشين ياراتديغي بوشلوقدان گئري دؤنوروک. "ايتگين من" گئري دؤنور. هئچليکدن وارليغا دوغرو بير آخيشا ياواش ياواش تانيق اولوروق. هئچليکدن وارليغا آخيش گؤرونسه ده، هئچليگه اوغراييش، هئچلیگه یووارلانیش گؤرونمَز بير سورعتله اولور. "دونيا منه دار گلير" دئديگيميزده بوشلوق بيزي سارميش، سارسيلميشيق دئمکدير. " بوتؤولوکله شاشيرميشام بوشلوغوما يئنه سن، دليرتن بير دويغو کيمي دول- بوشالا باشلاييبسان اورگيمده .... ان آنلامسيز کابوسلارا يئييليرم و هئپ ساييقلاييرام: " هارداسان آي ايتگين منيم سني هانسي اوغرو چالدي منليگيمدن -مني هانسي...؟! " ***** مليحه عزيزپورون ياراديجيليغيندا اؤنملي يئر توتان قونو هم ده اونون تورکجه ني يئتئرينجه اؤزومسَمه سيدير. نه قدر ديل او قدر ده دوشونجه، او قدر دويغو، او قدر دوش(خيال). ديل يالنيزجا ياراديلميش ياپيتين (اثرین) نيته ليگيني (کئیفییتینی) سرگيله مز، هم ده يارادانين کيشيليگي ايله ايلگيلي ايپ اوجلاري وئرَر. چونکو ديل اؤيره نيلن بير يؤنتم دئييلدير، ياشانيلان بير يؤنتمدير(سيستئمدير). اينسانلاري ديلينه گؤره، ديلي نين بيچمينه گؤره دَيَرلنديرمک مومکون. يازينسال(ادبی) ياپيتين ائستئتيک اؤزَلليگيني، گؤزلليگيني ساغلايان ديلدير. مليحه عزيزپورون يازينسال ياپيتيندا ديلين گؤرونَن سورونسالليغي (گراماتولوژيک پروبلئم) سؤز قونوسو دئييلدير. هم ده گؤرونمه يَن سورونسالليق(پروبلئملیک)، يعني دويغو، دوش، دوشوجه انگينليگي تورکجه نين گئنيش اولاناقلارينا داياناراق گئرچکلشمه چاباسي ايچينده دير. آديني اونوتدوغوم بير باتي يازاريندان بير سؤيلم (ایفاده) ياديما دوشور: "ياپيتلاريمدا قوللانديغيم بعضي سؤزجوکلرين آنلاميني بيلميرم، اونلارلا ايليشکي قورا بيلميرم" دئيير. آنلاشيلان بو کي، اينسان دوشو، دوشونجه سي ديلين سينيرلاريني زورلايا بيلير. مارتين هايدگئر "آلمان ديلي فيکيرلريمي ايفاده ائتمَکده زورلانیر، بير شئيلر عکسيکدير"— دئيير، سونرا دا يئني سؤزلر اورَتير. بو سؤزلر داها سونرا هايدگئر فلسفه سي نين شيفره لرينه دؤنوشدو. دوش، دويغو ديلين سينيرلاريني زورلاديغيندا ديل ده اؤزونو دوغماق، دوغورماق زوروندا قالار. ديلين سينيرلاري گئنيشلر. ديلده کي بيچم يازارين ايچ گؤزلَملَرينه(مشاهیده لرینه) دايانماقدادیر. ايچ گؤزلم بيرئيه (فرده) اؤزَل بير اولقو و اولوشومدور. ديلي بيرئيسل آنلامدا آلقيلاما(ایدراک ائتمه)، اؤزومسَمه ده بوردان قايناقلانماقدادیر. وار اولانين ياراتيجي بيرئيين تينسَل(روحی) ياپيسينا، قورولوشونا گؤره اؤزومسَه نيش اولاراق آدلانديراليم بونو. چونکو ديل هم ده ياراديجي اوچون ائستئتيک بير نسنه دير(مادده دیر). ديلله يالنيز ديش دونياني آلقيلاماريق، هم ده ايچ دونيانين سينيرلاريني بللی ائدیریک. ديليميزده بير دئييم وار: "بو سؤز منه بَتَر يئر ائله دي" . چوخ دوغرو بير دئييم. سؤزلر اؤنجه سؤيله يه نين ايچ دونياسيندا اؤزونه يئر ائدر، داها سونرا دا دينله يه نين ايچ دونياسيندا يئرلشر. سؤز، سؤيله يه نين هاراسيندان قوپارسا دينله يه نين اوراسينا گئدر. يالنيز بو "هارا" سؤزو چوخ اؤنملي. "هارا" بير مکاندیر، بير ايچ مکان. هر کسده عئيني مکانلار اولماز. آنلاشيلمازليق دا بوردان باشلار. درين بير ايچ مکاندان گيزلي شکيلده قوپان بير سؤز عئيني مکاني تاپا بيلمزسه، يئرلشه ده بيلمز. چاغداش شعر تورونون (tür- نؤوع) اسرارانگيزليگيني گئنيش شکيلده منيمسَه ميش مليحه عزيزپورون یارادیجیلیغیندا اؤنملي اولان اونون اؤزونه اؤزگو(خاص) صنعتسل ياشامي و بو ياشامين يازينسال آنلاتیسیدیر. 2005- فینلاندییا
|
||
|
|
|
Materiallardan istifadə zamanı qaynağa istinad
vacibdir |