|
|
|
|
گونتای جاوانشیر (گنجآلپ(
شهَرلشمه پروسئسی و میللی حرکت
1789- جو ایل بؤیوک فرانسا اینقیلابیندان اعتیبارن، دونیادا میللییتچیلیک دئوری باشلامیشدیر. 1917- جی ایل روسییه سوسیالیست اینقیلابیندان سونرا میللییتچیلیک حرکتلری ظاهیرن دوردورولموش کیمی گؤرونوردو. سویوق ساواش بیتر- بیتمز تکرار میللییتچیلیک کولَکلَری اسمهیه باشلار. دونیادا یایغین اولان بو دوروملا برابر بیر اؤلکهنین ایچ شرطلری ده یوکسلمیش اولان اولوسچولوق دالغاسی اوچون اویغون اولمالیدیر. ان اویغون سورَج ایسه اؤلکه ایچی حیات پلانلارینین چاغداشلاشماسی، داها دوغروسو اؤلکه ایچینده شَهَرلشمهنین سورعتلنمهسیدیر. چونکو بؤیوک مدنییتلر و تاریخی حادیثهلر بؤیوک تشکیلات سیستئمی اولان مرکزلرده، یاشام یئرلرینده تظاهور ائدیر. ایلک شهرلشمهنین تاریخینی سومئرلره باغلاییرلار. ایکی چای آراسیندا ایلک شهرلشمه اؤرنهیی تاریخه گیرهر- گیرمز دؤولتچیلییین و بونا باغلی اولاراق سیاسی مدنییتین ده اورتایا چیخیشینا تاریخ تانیق (شاهید) اولموشدور. شهر سیستئمینده ایجتیماعی علاقهلرین تکامولو ایستر-ایستهمز بؤیوک سیاسی اورگانیزاسیون ذهنیتینی ده دوغورور. اسکی یونان مدنییتی ده شهرلرده شکیللنمیش، ایقتیدارین دئموکراتیک نؤوعو ده یونان شهرلرینده اورتایا چیخمیشدیر. اینسان بیریکیمی یوغون (موتراکیم) اولان مرکزلرده کمیت آرتدیقجا بونا اویغون اولاراق نیظام- اینتیظام و ایداره چیلیک شکلی ده مئیدانا گلمیشدیر. ایجتیماعی آنلاشما و امکداشلیق ان گئنیش طرزده شهر حیاتیندا اؤزونو تصدیقلهمیشدیر. طبیعیی حیاتدان ایجتیماعی حیاتا کئچیشین مورککب و اینکیشاف ائتمیش فورماسی شهر حیاتیندا گئرچکلشمیش اولور. حتّی تاریخی دینلرده شهرلرده و شهر دیشی کندلرده و کؤچمنلیکده فرقلی بیچیمده منیمسَنمیشدیر. ایقتیصادی، ایجتیماعی موحیطلر و حیات پلانلاری اؤز احتییاجلارینا خاص اولاراق هانسیسا اینانیشی منیمسه میشلر. دَهییشن حیات شرطلرینه موتناسیبن کولتورلر ده ترانسفورماسیونا (تحولاتا) اوغرامیش یا دا کؤکدن دَگیشمیشلر. کؤچری و کند حیاتیندا قان باغی، آغساققاللیق اینستیتوتو بؤیوک رول اوینارکن، شهر سیستئمینده اورتاق منافعنین قورویوجوسو اولان قانونلار تاثیرلی اولموشدور. عایله سیستئمی ده شهر حیاتیندا داها فرقلی یازقینی (عاقیبتی) یاشامیشدیر. کند و کؤچری حیاتدا قبیله و طایفا منسوبییتی دایما اؤنده اولدوغو اوچون عایلهلر ده بو حیات شکلیندن تاثیر آلمیشدیر. ائولیلیکلر ایستیثنا حاللاردا بوی، قبیله و کند دیشینا چیخمیشدیر. شهر دیشی حیاتدا فرد، طایفا و قبیله منسوبییتینی اؤزونه کیملیک اولاراق بَلیرلر. آنجاق شهر حیاتی بوتون قبیلهلری، بویلاری بیر اورتاق احتییاج و منافع اساسیندا بیرلشدیردییی اوچون داها فرقلی و ایرهلی گؤروشلو دَهیَرلرله فردین اؤزهل حیاتینا کیملیک قازاندیرار. شهر حیاتیندا اورتاق تهدید و منافع آنلاییشلاری اساسیندا حیات پلانلاری اؤن گؤرولور (نظرده توتولور). بو سببدن ده تاریخ بویو شهرلشمه سورهجی سورعتلندیکجه مودئرن میللت مفهومو دا بو سورعته اویغون شکیلده ایرهلیلهمیشدیر. ائمیل دورکهایهم توپلوملارین اورتاقلاشما و یاردیملاشما شکلینی ایکی نؤوع اولاراق تانیملار: "مئکانیک دایانیشما و اورگانیک دایانیشما" 1. مئکانیک دایانیشما. بو نؤوع دایانیشما شهر حیاتینا گیرمهمیش توپلوملارا مخصوصدور. بو دایانیشما شکلینده بوی، قبیله و طایفا کیملییی چوخ اؤنملیدیر. فرد ایجتیماعیله شرکن بوی و یا طایفا ایله اؤز "سوسیال کیملییینـ"ی و منسوبیتینی تانیملار (تعریف ائدهر). بو وضعیتده "سنین کیملییین ندیر؟" سوالینین جاوابی بیر بوی، قبیله و طایفا اولاراق اورتایا چیخار. 2. اورگانیک دایانیشما. بو نؤوع دایانیشمانین حجمی و گئنیشلییی داها بؤیوکدور. بو جور دایانیشما ایختیصاص و ایش بؤلومونه گؤره اورتایا چیخیر. یعنی فردی ایختیصاص سادهجه بیر قبیله یه خئییر وئرمز بوتون توپلوما خئییر وئریر. هَمراَیلیک، آنجاق ایجتیماعی احتییاجلار اساسیندا تبلوور ائدر. اورگانیک دایانیشما شهَر حیاتینا مخصوص بیر گلیشمه دیر. اورگانیک دایانیشما بوی و یا قبیله منسوبییتی اساسیندا اورتایا چیخماز، ایختیصاصین و عمومی احتییاجین اورتایا قویدوغو ضرورته گؤره شکیللهنیر. اینسانلارین بیر آرایا گلیب و ایجتیماعی آنلاشمادا بولونمالاری بوی، طایفا و "قبیله کیملییینـ"ین، منسوبیتینین فؤوقونده دوران میللت مفهومونو دوغورموشدور. اوزَللیکله غرب اؤلکهلرینده کی صنایعلشمه بو حرکتی داها دا گوجلندیرمیش، میللی بورژوازی و طبقه لشمه بؤیوک شهَرلرین دوغوشونا تکان وئرمیش و بو تاریخی سورَجده اورتایا چیخان توپلوملار اؤزلرینی "میللت" کیملییی ایله تانیملاماق مجبورییتینده بوراخیلمیشلار. دئمک کی، میللت اولقوسو بوی و قبیلهلری اؤز ایچینده اریدیب و فرد اوچون داها بؤیوک و آنلاملی کیملیک قازاندیران سورهجدیر. بو وضعییتده میللی کیملیک اورتایا چیخیر. "سنین کیملییین ندیر؟" سوالینین جاوابی بیر میللی منسوبیت اولاراق بَلیرلهنیر. اسکیلرده بیر بویون ایچیندن کاریزماتیک، شخصییتینین جاذیبهسی بؤیوک و تشکیلاتچیلیق قابیلییتی چوخ یوکسک اولان آتیللا و یا امیر تئیمور کیمی بیر فرد اورتایا چیخیردی و بیر بوی مرکز اولماقلا بوتون بویلاری زورلا دا اولسا بیر دؤولت نیظامینین چاتیسی آلتیندا بیرلشدیریردی. او کاریزماتیک اؤندَر (لیدئر) ده اؤلدویونده دؤولت داغیلیر و یئنه ده بویلاشما و قبیلهلر آراسی ساواشلار داوام ائدیردی. چاغداش دونیادا کئچمیشلرده کاریزماتیک اؤندهَرین گؤردویو ایشی شهَرلشمه حیاتی طبیعی شکیلده گئرچکلشدیریر. قدیملرده جوغرافی چتینلیکلری اورتادان قالدیریب شهرلشمه چوخ چتین ایش اولموشدور. اونا گؤره ده اؤزللیکله بو گون ایسلام جوغرافییاسی کیمی تانینان گئنیش اراضیده شهرلرین سایی حددیندن آرتیق آز اولموشدور. ندهن؟ چونکو بیر شهرده یاشایاجاق نفوسون سو احتییاجلارینی برطرف ائتمک اسکی تئکنیکلره گؤره چتین ایش ایدی. بو اوزدَهن بوگونکو ایسلام جوغرافییاسیندا هاردا کیچیک بیر بولاق اولموشسا اورادا کیچیک بیر کند اورتایا چیخمیشدیر. چونکو ایقلیمین شرطلری کؤچری حیات طرزینی و کندلشمهنی ایجاب ائتمیشدیر. شهرلشمه اوچون سو عامیلی چوخ موهومدور. تصادوفی دئییلدیر کی، مرکزی آسیادان ایکیچایآراسینا کؤچدوکلری تصدیقلنن سومئرلر زامانیندا ایلک شهر حیاتی بول سویون کنارلاریندا تاسیس ائدیلمیشدیر. ایسلام جوغرافییاسیندا اورتالاما ایللیک یاغیشین میقداری 15-35 سانتیمئتردیر. آنجاق آوروپادا یاغیشین ایللیک اورتالاما میقداری 150-200 سانتیمئتردن عیبارتدیر. بوگونکو ایراندا، یالنیز گیلان منطقه سینده یاغیشین میقداری چوخ یوکسکدیر. البرز داغلاری بولودلارین کئچیشینین قارشیسینی آلدیغی اوچون بولودلار گیلانا بوشالیرلار. اونا گؤره ده گیلان دئمک اولار کی، بوتونو ایله اورمانلیقدیر. موختلیف مئیوهلر و آغاجلار گیلاندا بوللوجا مؤوجوددور. ساوالانین دا اطرافی بو طبیعی نعمتدن برخورداردیر. نظره آلیندیغیندا کی، شهرلشمه و مدنییت ایقلیمه گؤره شکیلله نیر، آوروپادا شهرلرین ندهن بو قدر چوخ اولدوغونو و شهرلرین آراسینین ندهن بو قدر یاخین اولدوغونو دا آنلاماق مومکون اولور. ندن؟ چونکو آوروپا اراضیسینین بوتون هر طرفی شهرلشمه اوچون اویغوندور. اونا گوره ده اؤزَللیکله چاغداش آوروپا معماریسینده ائولرین ده بیر- بیریئدن آرالی اولاراق تیکیلمه سینه رَغمن، شرق معماریسینده ائولر بیر- بیرینه گیرمیش دورومدادیر. آوروپادا یایغین اولان لیبرالیزم و فردیتچیلیک ذئهنییتی معمارلیق صنعتینده ده عکس اولونموشدور. ایسلام جوغرافییاسیندا بارماق سایی اولان شهرلرین ده بیر- بیری ایله اولان مسافهلری چوخ اوزاق اولموشدور. بو منطیقدن باخیلدیغیندان هر ایقلیم اؤز شرطلرینه گؤره بیر دینی منیمسهمیشدیر دئمک کی. هئچ بیر دین ائورَنسَل (جهانشومول) دئییلدیر، اولا بیلمز. ائورَنسَللییی ایددیعا ائتمک باشقا شئیدیر. جوغرافییالار هانسیسا بیر دینین ائورَنسَل اولوب و بوتون دونیایا خیطاب ائتمه ایددیعاسینی نئیتراللاشدیریر(خنثی ائدیر). جاهانشومول اولان آنجاق مودئرنیتهدیر. مودئرن ایمکانلار شهرلشمهنین سو و دیگر احتییاجلارینی برطرف ائتدییی اوچون بو جوغرافییالاردا شهرلشمه سورعتینین آرتدیغینا شاهید اولماقداییق. اوزاق داغلاردان، یئرین درین قاتلاریندان سو چیخاریب احتییاجلاری تامین ائتمهنین مومکونلویو، ایش گوجونون بللی مرکزلرده توپلاشما ضرورتی سبب اولموشدور کی، شهر حیاتی گوجلنمهیه باشلاسین. تاریخه باخیلدیغیندا هئچ بیر دین اینسانلارین ماددی حیات شکلینین دَگیشمهسینه بیر او قدر ده تاثیر گؤسترمهمیش، شهرلشمهنین تئکنیک ایمکانلارینی درینلشدیرمهمیشدیر. چونکو تئکنیک ایمکانلاری درینلشدیرمه "وحیـ"- یه دایانمیر، عقله دایانیر. دینلر ایسه مؤوجود حیات شرطلری ایچینده تانری آنلاییشینی تبلیغ ائتمیشلر. بو سببدن ده تکامولون تاریخی پروسهسینده دین-عقل قارشی دورماسینا تانیق اولماقداییق. آوروپادا طبیعت اؤزو توپلوملاری شهرلشمهیه زورلارکن، ایسلام جوغرافییاسیندا جوغرافی شرطلر شهرلشمهنی انگللهمیشدیر. مودئرن تئکنولوژینین شرقده ده اینسانلارین ایستیفادهسینه گیرمهسی، ایجتیماعی حیاتی آلت-اوست ائتمیشدیر. آنجاق بو مودئرن تئکنولوژی سادهجه شهرلشمهنی سورعتلندیرمهمیشدیر، بؤیویَن شهرلره هم ده مودئرن ذهنییتی ده داشیمیشدیر. مودئرن ذهنییتین بؤیویَن شهرلره داشینماسیندا مودئرنیتهنی اؤز منافعلری اوچون ضید اولاراق گؤرَن دؤولتلر نه قدر اؤنلهَم (تدبیر)آلسالار دا باشارا بیلمهمیشلر، چونکو دیشاریدان گلن مودئرن مدنییتی انگللرکن، بو دفعه مودئرنیته، نفوسو آرتمیش شهرلرین اؤز ایچیندن فیشقیرماغا باشلاییر. شهر حیاتی اینسانلاری گئنیش میقیاسلی دوشونمهیه سؤوق ائدیر. بیر کندده، بیر اوبادا فردین ایجتیماعی ستاتوسو(مؤوقعی) دَهییشمیر. دَهیشسه، مثلا مال- داوارینین سایی آرتا بیلر، آنجاق بو آرتیشلا اؤلکهنین سیاسی-ایجتیماعی عاقیبتینه موداخیله ائده بیلهجک ذهنییتی الده ائده بیلمز. بونو آنلاتماق اوچون تاریخی حادیثه دهن بیر اؤرنک وئره لیم. اگر 20- جی عصرین ایلک اون ایللییین ده کی مشروطه حرکتی بو گونکو شرطلره گؤره تکرارلانسا موطلق و موطلق بو حرکتین بئینینی آذربایجان- تورک مرکزلی میللی دوشونجه تشکیل ائدر. ندهن؟ چونکو او زامان اساس بؤیوک شهر تبریز ایدی. دیگر شهرلرین اهالیسی چوخ آز ایدی. لاکین بو گون گونئی آذربایجاندا بؤیوک تاریخی اولایلارین مرکزی اولا بیلهجک بیر نئچه شهر واردیر. نئجه کی، 1385- جی ایل خورداد آیینداکی میللی قییام، میللی یوکسَلیش بونو ایثباتلادی. تبریزده باشلایان میللی حرکته اورمودان، زنگاندان، سولدوزدان، موغاندان، تئهراندان، اردبیلدن و دیگر شهرلردن دستَک گلدی. بو یاردیملاشما و تام بیر هدفه گؤره آذربایجان شهرلرینین عئینی ایستک و شعارلارلا اینقیلابا قالخیشماسی آذربایجان تاریخینین مودئرن بیر مرحله یه گیردییینی ایثباتلادی. بو، شهرلشمیش، شهرلرینین نفوسو آرتمیش اؤلکهنین مودئرن ایجتیماعی یاپیسینا (ساختارینا) گؤره سیاسی داورانیشیندان باشقا بیر شئی دئییلدیر. مودئرن توپلوم و بونون داوامی اولان مودئرن میللت اولما شعورونا وارمیش ائتنوسون (قؤومون) دوشونجهسینین تَمَلینده بوی، طایفا و قبیله شعورو دورماز، میللت اولما شعورو دورار. هر هانسی بیر تحقیر و تهدیدده ایسه بیر بویون، قبیلهنین تپکیسی (عکس العملی) دئییل، میللتین تپکیسی اورتایا چیخار. بو گون گونئی آذربایجاندا شهرلرین بؤیومهسینه شاهیدیق. بو بؤیومه ظاهیرن گؤوده و بدن اولاراق گؤرونور. چونکو روح اولاراق دا بؤیومهسی اوچون بؤیوین شهرلرده مکتبلرین دیلی بو اینسانلارین اؤز آنا دیلی اولمالیدیر. آنا دیلینین مکتب دیلی اولماماسی میللی کاراکتئرین(شخصیتین)، میللی کیملییین درین و گئنیش میقیاسلی شکیللنمهسینی انگللهییر. چونکو کاراکتئر بیر بیولوژی (زیستشناسی) مسئلهسی دئییلدیر. یعنی میللی حئیثیت و میللی شخصییت طبیعتین و یا تانرینین وئردییی بیر مسله دئییلدیر. میللی کاراکتئر آنا دیلده تعلیم- تربییهنین محصولودور. بؤیویَن شهرلرده فارس دیلینین سؤمورگهچی (استعمارچی) دیل اولماسی چوخ بؤیوک بیر انگلدیر. لاکین کندلردن، اوبالاردان شهرلره اولان آخینلار سبب اولموشدور کی، بؤیویَن شهرلرده آسیمیلاسسیونا قارشی دیساسیمیلاسسیون ائنئرژیسی اورتایا چیخسین. بو نه دئمکدیر؟ بو، او دئمکدیر کی، کندلرده، اوبالاردا سادهجه اؤز گوندهَلیک ماددی احتییاجلارینین آرخاسینجا اولان سایسیز- حسابسیز گنج و ائنئرژیلی اینسانلار بو گون بؤیویَن شهرلرده میللی-سیاسی حاقلارین اوغروندا موباریزه آپاران اینتئللئکتوآل (آیدین و روشنگر) اینسانلارا دؤنوشموشلر. سیتهلرده یازی حاضیرلاماقلا، شهرلرده ایستر درگی چیخارماقلا، ایستر کیچیک موحیطده اؤز چئورهلرینی تاثیرلندیرمکله، آچیقجا سیاسی آکتیویستلره دؤنوشموشلر. شهر خاریجینده کی حیات شکلینده، یالنیز ایچگودوسَل (غریزی) احتییاجلارینی تامین ائتمه یه محکوم اولان اینسانلار، شهر حیاتیندا، سادهجه ایچگودوسل احتییاجلارینی تامین ائتمکله یئتینمیر، اونا معنوییات و میللی شعور دا لازیمدیر. شهر حیاتی بونو طلب ائدیر. شهر حیاتینداکی اورگانیزاسیون و حیات شکلی اؤز آخیشی ایچینده اورتاق ایراده، اورتاق بیلگی، اورتاق هدف، میللی حاق آنلاییشلارینی دوغورور. دوشونجهلر ده بو آنلاییشلارین اطرافیندا گلیشیر، بؤیویور. شهرلرده اورتایا چیخان وطنداش حقوقو قاورامی (قاورام- اصطلاح)، آنجاق و آنجاق ماددی پلاندا وار اولان بیر اولقودور. بو حقوقون تامیناتچیسی قانوندور. قانون ایسه حاققین گؤودهسیدیر، اؤزو دئییلدیر. مونتئسکیو، "قانونون روحو حاقدیر، قانون حادیثهلرین روحوندان و ماهییتیندن چیخان ضرورتدیر" - دئییر. قانون حاققین گؤودهسی ایسه، او زامان اونون روحو اولان حاق نهدیر؟ بوتون پروبلئملر بو سووالین جاوابیندا گیزلیدیر. طبیعی قانونلار دئیه بیر شئی یوخدور. آنجاق طبیعی حاقلار دئیه سوسیولوژیده بیر تئرمین وار. یعنی طبیعتین و یا تانرینین بیر توپلولوغا تانیدیغی حاقلار وار. قانون بو حاق آنلاییشینین تظاهورودور. میللی حاق، طبیعتین تانیدیغی حاق و حقیقتدیر. فارس ذهنیتینین یازدیغی "قانون"لار بیزی بو حاق مفهومونا سؤوق ائتمیر، بیزی حاققیمیزدان آییریر، بیزی حاقسیزلاشدیریر. دئمک کی، بوگونکو گونئی آذربایجان گئرچکلییین ده بؤیوک تضاد وار، "قانون" و "حاق" مفهوملاری آراسیندا و یاخود "گؤوده" و "روح" آراسیندا درین بیر اوچوروم وار. بو قانون بیزیم روحوموزون آزاد اولماسینا یاردیمچی اولماق یئرینه اونو حبس ائتمیشدیر. بو گون بؤیویَن آذربایجان شهرلرینده تورک اینسانی بو تضادلارلا قارشی- قارشییادیر. یا بو تضادلارین ایچینده حلل اولوب، محو اولوب گئتمهلیییک، یا دا بو تضادلار اورتادان قالدیریلمالیدیر. اساس و ان اساس سورون بودور. بو سورونون دوشونجه، دویغو و داورانیش پلانلاریندا حلل اولونماسی اوچون شهرلره یئنی نَفَس، یئنی ائنئرژی آخینمیشدیر. اؤزللیکله شهرلره کؤچوش بو ائنئرژینین پارتلاییشی اوچون زمین حاضیرلامیشدیر. بیلیندییی کیمی حقوقون ایکی طرفی وار: 1. کولتور حاققی 2. یاسال حاق(قانونی حاق). کولتور حاققی دَهییشکن، یاسال حاقلار دهییشمزدیر. کولتور حاققی شهرلشمه سورهجینده یئرینی یاسال حاققا بوراخیر. بو، مودئرنلشمهنین گرکدیردییی سورهَجدیر. کولتور حاققی اؤز یئرینی قانونی حاققا بوراخارکن میللتین ایچگودولَری (içgüdü- غریزه) زَدَهلَنمَهمه لیدیر. گونئی آذربایجان شهرلرینده کولتور حاققینین یئرینی آلان فارس یاسالاری جمعیتین روحونو و تاریخی خاطیرهلرینی تخریب و محو ائتدییی اوچون طبیعی موقاویمتین اورتایا چیخماسینا شاهید اولوروق. بو موقاویمت اؤزونو هر شئیدهن اؤنجه دوشونجه و دویغو پلانیندا اؤرگوتلهمیشدیر. بو تخریباتین فرقینده اولماق ایستر-ایستهمز "میللی حاق" مفهومو اطرافیندا فیکیر آدامی فیلوسوفلارلا بیرلیکده هم ده قهرمانلار یئتیشدیریر. اؤنوموزده کی زاماندا میللی حاققینی ساوونان و فاشیزمه قارشی سیلاحلی ساواش باشلاداجاق اولان "خالق قورتولوش اوردوسو"دا اؤرگوتلنهجکدیر. گئدیش بو ایستیقامتدهدیر. میللی کولتورون یئرینی زورلا آلماغا چالیشان فارس قانونلاری کولتور حاققینین یئرینه فارس یاسالارینی یئرلشدیریر. شهر حیاتی مدنی بیر اینسانی وادار ائدیر کی، اونون آنا دیلی هم ده کولتور دیلی اولسون. یعنی میللی حاق مسئله سی، سادهجه ائورَنسَل بیر ضرورت دئییل، هم ده شهر حیاتینین بئیینلرده و روحلاردا اویاندیردیغی ویجدانی بیر ایستَکدیر. شهر حیاتی بوتون طایفالاری، قبیلهلری، بویلاری بیر- بیرینه قاینادیب- قاریشدیدیر. طبقهلشمه فرقلی بیر سوسیال آتموسفئر یارادیر. صینیفلشمه اؤز تکامولو سئیرینده دونیانین بیر چوخ اؤلکهلرینده تانیق اولدوغوموز کیمی یئنی دوشونجهلره یول آچیر. بوتون دوشونجه چایلاری، آرخلاری دا سون اولاراق میللت مفکورهسی دنیزینده بیر آرایا گلیر. دهییشن حیات شرطلری یئنی تاریخی ضرورت آنلاییشینی دوغورور. بیر چوخ فیکیر آداملاری، او جومله دن هئگئل و پئلئخانوف آزادلیغی ضرورتین درکی اولاراق تفسیر ائتمیشلر. او زامان تاریخی ضرورت نهدیر؟ تاریخی ضرورتین مفهومو اوندان عیبارتدیر کی، جمعیتین ایقتیصادی، سیاسی و مدنی تکامولو یئنی ماددی- معنوی احتییاجلار اورتایا چیخاریر. بو احتییاج جمعیتی بللی بیر ایستیقامته سؤوق ائدیر. جامعهنین بوتون طبقهلری آز- چوخ بو دهییشیمه علاقه گؤستریر. چونکو بو تکامول جامعهنین منافعینی سیاسی ایقتیدار شکلینده برقرار ائتمک ایستر. بو دهییشیم سورهجینده بیر قیسیم اینسانلارین علمی و بیلینجلی فعالیتلری هدف بللی ائدهر. جامعهنین تکامولونده ذهنی عامیل کیمی تظاهور ائدهن بو دوشونجه گوجو دوشمن پلانلارینین ایفشاسینا یاردیمچی اولور و جامعهنی داها دا ایرهلیلره هیدایت ائدهر. بو شکیلده جمعییتین ایچینده ذره- ذره، مرحله - مرحله بیریکن (جمع اولان) سوسیال ائنئرژی ائله بیر حدده چاتار کی، آرتیق اونون قارشیسینی دونیانین ان گوجلو اوردولاری دا آلا بیلمز. چونکو اوشاقدان بؤیویه هر کس اورتاق هدف یولوندا اؤز صداقتینی، شرَفینی، ایراده سینی سرگیلهمک ایستر. تاریخی ضرورت بودور. اسکی یونان نمایشنامه یازاری آشیلین "پورومئته" آدلی اثرینده بو فیکیر چوخ گؤزهل ایضاح ائدیلمکدهدیر. اینسانلارین عاغلینی ایشیقلاندیردیغی اوچون تانریلار تانریسی زئوسین غضبینه توش اولوب قاف داغیندا چارمیخا چکیلیب و جیگرینی قارتاللار یئیهَن پورومئته، "ضرورت بوتون بیلگیلردن گوجلودور، اوستوندور." — دئییر. نه قدر دوغروجا بیر تثبیت. بیر حرکت سادهجه بیلگیلره و بیلگهلره دایانماز. ضرورت حالینا گلمیشسه اونون انگللنمهسی مومکون اولماز. گونئی آذربایجاندا شهرلشمهنین تئهراندا میللی- معنوی پلاندا گئرچکلشدیردییی ان اؤنملی حادیثه "اورتوقرافی سئمیناری" ایدی. دیلیمیزین عرب الیفباسیندا نئجه یازیلماسی ایله باغلی علمی کونفئرانس ایدی بو سئمینار. هله لیک عرب الیفباسیندا یازماغا مجبور اولدوغوموز اوچون بو علمی کونفئرانس دا عرب الیفباسینین دیلیمیزه تطبیقی اوغرونا کئچیریلمیشدیر. عئینی زاماندا بیر چوخ آذربایجان شهرلرینده موسیقی اؤیرَنیم مرکزلرینین فعالیت گؤسترمه سینه شاهیدیق. بو موسیقی اؤیرهنیم مرکزلرینده اوزئییر حاجی بَگلینین مکتبی اساسیندا تعلیمات وئریلیر. یعنی تام میللی روحو شففافلاشدیران موسیقی مکتبی. بو ایستیقامتده اؤزللیکله، مرحوم تارزن ماحمود شاتیریانین آدینی چکمَهیی اؤزومه بورج بیلیرَم. ساز صنعتینین داها چوخ اوبالاردا و کند تویلاریندا آکتیو اولدوغونو بیلیردیک. بو گون ساز شهر حیاتی ایله هماهنگ اولموشدور. ساز صنعتی اؤزو ده مودئرنلشمه سورهجینی یاشاماقدادیر. خوصوصن چنگیز مئهدیپور و آرخاداشلارینین چالیشمالاری بو باخیمدان اؤرنَک تشکیل ائتمکده دیر. قوم شهرینده قوپوز و بالابان موسیقی آلتلری صنعتینین اویرَدیلمه سی ده بو گلیشمه لرین نتیجه سیدیر. گؤروندویو کیمی کولتوروموزده وار اولانلار شهر حیاتیندا اؤزوندَن یوکسه یه قالخماقدادیرلار. جمعیعتین دَهییشن ایقتیصادی، کولتورل و دیگر یاشام شرطلری ایله بیر یئرده میللی مسلهنین اَووَلجه گونئی آذربایجانین ایچینده یاشایان اینسانلارین بیرباشا پروبلئمی اولماسی و داها سونرا اولوسلارآراسی موناسیبتلره داشینماسینین اوچ سببینی سایماق مومکوندور: 1. شهرلشمه. سؤیله نیلدییی کیمی گونئی آذربایجاندا شهرلر بؤیوموش و آرتان نفوسا گؤره میللی مسئله جمعیتین بوتون طبقهلرینه ائنمیشدیر، ائنمکدهدیر. شهرلرین تعلیم- تربییه مرکزلرینین فارسجا ایله تجهیز ائدیلمه سی بیر آسیمیلاسسیون مسئله سی اولسا دا کندلردن، اوبالاردان شهرلره آخین و بو آخینلا برابر طبیعی میللی کولتورون شهرلره داشینماسی بیر فورصت اولاراق گؤروله بیلر. آیریجا شهر حیاتیندا میللی شعورون گلیشمهسینی انگللهیَن بوی، قبیله، طایفا منسوبیتینین یئرینه میللی منسوبیت دویغوسو و بیلگیسی شکیللنمهیه باشلاییر. تاریخ زاماندا و سوسیال گلیشمهلر مکاندا آرانار. شهر مکانینین بوگونکو گونئی آذربایجان موحیطینده بؤیومهسی یئنی ایجتیماعی حادیثهلرین اورتایا چیخیشینا زمین یارادیر و یئنی تاریخی زامان مفهومونو مئیدانا گتیریر. چونکو شهر حیاتیندا ایجتیماعی و تاریخی اولایلارین حرکت وئریجی عامیللری داها فرقلی و مودئرندیر. ائتنیک سیستئمین حیات پلانلاری، ائکونومیک و دونیا ایله تماس میکانیزمی دَهییشمیش، گلیشمیشدیر. دهییشن ائتنیک سیستئم اؤز ماراقلارینا اویغون شکیلده ائتنیک تشخیص بیلینجینی ده (بیلینج- شعور) دوغورور. بو گون یارانان تاریخ، اصلینده ائتنیک سیستئمین ماراق و هدفلرینه گؤره گئرچکلهشیر. شهر حیاتیندا طایفالار، قبیلهلر آراسینداکی رقابت و کین دویغولاری اورتادان قالخیر. یالنیز ایکی ائتنوسون قارشی- قارشییا دورماسی مئیدانا چیخمیشدیر: تورک- فارس. دیگر طرفدن، شهر حیاتی سوننتین (sünnət)، گلنَکلرین ائلشتیریسینه (تنقیدینه) ده تدریجن آچیق اولماغا باشلاییر. یعنی میللتی اؤز ایچیندن چورودَن، اونو اسارتده قالماغا زورلایان عادت- عنعنهلره ده تنقیدی ذهنییت شکیللنمهیه باشلاییر. بیر میللت باشقا بیر میللتین آنایاساسی، قانونلاری، امرلری، میللی سیتمی آلتیندا یاشاییرسا، بورادا ایکی دوشمن وار دئمکدیر: 1. خاریجی و گؤزله گؤرونن حاکیم میللتین باسقیجی سییاستی و زوراکیلیغی. 2. محکوم میللتین تاریخینده، کولتورونده مؤوجود اولان و اونو کؤلهلیکده قالماغا زورلایان چیرکین عادت-عنعنهلر. سوننتین (عادت-عنعنهلرین) آغیر و قارانلیق تاریخی یوکو آلتیندا ازیلن ذهنییتلر، دویغولار و دوشونجهلر آزادلیغین نه اولدوغونو آنلایا بیلمزلر. او سوننتدهن قوپمادان یئنیلیک اورتایا چیخماز، چیخا بیلمز. آزادلیق، تاریخین داوامی دئییلدیر، تاریخین باسقیسی آلتیندان قورتولماقدیر. بونلارین هر ایکیسی شهر حیاتیندا ایفشا ائدیلیر. میللتین بیلگینلری، آیدینلاری بو ایفشا اولونمادا بؤیوک رول اویناییرلار. خوصوصن شهر حیاتینداکی سورعتلی خبرلشمهنین ایمتییازلاری بو حرکتلنمهیه موثبت تاثیر گؤستریر. 2. مودئرنلشمه. غرب مرکزلی مودئرنلشمه دالغالاری میللتچیلیک بیلینجی و حیسسی ایله اورتایا چیخمیشدیر. بوتون دونیانی اؤز ائتکیسی آلتینا آلان مودئرنلشمه ایستیثمار آلتیندا یاشایان میللتلرین اسارت زنجیرلرینی قیرمالاری اوچون هر جور تامیناتدا بولونماقدادیر. مودئرنلشمه بیر عاقیبتدیر و هئچ بیر میللت بو عاقیبتدن یایینا بیلمز. دین مرکزلی دؤولتلر مودئرنلشمهنی انگللهمهیه چالیشیرلار، لاکین بونو باشاراجاق گوجده دئییللر. مودئرنیتهنین دونیادا تجروبه ائتدییی دین- سییاست آیریلیغی اینسانلیغا بؤیوک آزادلیقلار و موتلولوقلار بخش ائتمیشدیر. مودئرن مدنیتین حاکیم اولدوغو اؤلکهلرده اینسان دین اینستیتوتلارینین و دیندارلارین اسارتیندن، ظولموندن و ناموسسوزلوغوندان قورتولموشدور. بوتون اینسانلیق بو موتلولوقدان برخوردار اولماق ایستهییر. بو اوزدن ده دین اساسلی دؤولتلر بلکه مودئرنلشمهنی قیسا سوره لییینه انگللهیه بیلرلر، لاکین بوتون اینسانلیغین عاقیبتی کیمی گؤرونَن بو تکامول پروسهسینین قارشیسیندا تسلیم اولماق مجبورییتیندَلر. چونکو اینسانلار هم ده دینی اسارتدن قورتولماق ایستهییرلر. دین قارداشلیغی آدی آلتیندا آسیمیلاسسیون حیلهلرینی مودئرن دونیا قبول ائتمز. 3. فارس میللییتچیلییی مرکزلی سیاسی شیعهنین چؤکوشو و اینسانلارین روحونا خیطاب ائتمه ائنئرژیسینی ایتیرمهسی. فارس آیدینلاری بونون فرقینده اولدوقلاری اوچون یئنی مذهب آختاریشینا و اولوشدورولماسینا باشلامیشلار. عبدالکریم سوروشون موعتزیله- شیعه ترکیبلی یئنی بیر مذهب تشکیل ائتمه تلاشلاری بو چؤکوشو اؤنلهمه یه یؤنلهشدیر. دین مرکزلی سیاسی ایقتیدارا قارشی بیر آنتی تئز اولوشموشدور. گونئی آذربایجاندا دا جمعیتی بوتونو ایله ایچینه آلان و فارس آسیمیلاسسیون وسیلهسی اولمایان راسیونال بیر اینانجا ایجتیماعی احتییاج اورتایا چیخمیشدیر. عقلیلهشن ایجتیماعی بیر مذهب ایستر-ایستهمز میللی حاققین الده ائدیلمهسی اوچون انگللهییجی دئییل، کؤمکچی رول اوزهرینه گؤتوره بیلر. تانری بیردیر. تانرینین بیرلییینـه شوبهه یوخدور. لاکین تانرینین بیرلییینـی و عدالتینی تعیین ائدهن آیت اللاهلیق و موجتهیدلیک قورومو دئییلدیر. دین نه زامان سییاسته قاریشمیشسا آللاهین عدالتینه و بیرلییینـه سیاسی دیندارلار موداخیله ائتمیشلر. صفویلردن باشلاییب داوام ائدن، بؤیوک نادیر شاه طرفیندن دوردورماق ایستنَن دین-سییاست بیرلییی اؤز ائنئرژیسینی ایتیرمیشدیر، چؤکموشدور. صفوییتین آذربایجانلا معنوی و تشکیلاتچیلیق علاقه سی یوخدور. هم ده هئچ یوخدور. قوزئی آذربایجاندا تورک دونیاسینی پارچالاماق، اونون معنوی یاخینلاشماسینی انگللهمک اوچون روسلار آذربایجان تاریخینی شاه ایسماعیلچیلیغا و صفویلییه پَرچینلهمیشلر. بیر حالداکی قیزیلباشلار آنادولونون شهرلشمهمیش، کؤچَریلری ایدی. اهلیلشمهمیش قیزیلباشلار تبریزی ایشغال ائتدیلر و داها اؤنجه کی دؤولتلردن نه میراث قالمیشدیسا "سوننیلرین میراثی" آدی آلتیندا محو ائتدیلر. قالانلارینی دا ایصفاهانا داشیدیلار. بو گون تبریزده صفوی میراثی اولاجاق هئچ بیر شئی یوخدور. گؤی مسجید و ارک قالاسی دا قاراقویونلو- تورک دؤولتینین میراثیدیر. مودئرن اینسان صفوییتله دایانیشما ایچینه گیره بیلمز. صفوییت، فارس ذئهنیتینین نتیجهسی اولان رافیضیلییین ، شعوبیه نین، ایسماعیلیلییین اوزانتیسیدیر. بو سؤیلنهنلردن بیر نتیجه آلماق لازیمدیر. گونئی آذربایجاندا شهرلرین بؤیومهسینی بیلیریک. او زامان بیز آذربایجان تورکلری اولاراق ایران آدلانمیش بو اؤلکهنین ایچینده ائتنیک آزینلیقدان می عیبارتیک. اولوسلارآراسی تعریفده میللی آزینلیق (اقلیت قومی) قاورامی باشقا یئرده دؤولتی اولان ائتنیکلره دئییلیر. بو تعریف بیزه شامیل اولمور. چونکو بیزیم باشقا یئرده دؤولتیمیز یوخدور. قوزئی آذربایجان دؤولتی یئنی بیر حادیثه دیر. تورکییه ایله گونئی آذربایجان ائتنیک آنلامدا عئینی اولسا دا عئینی قدر و عاقیبتی پایلاشما باخیمیندان فرقلی فرقلی حادیثهلردیر. تورکییه دؤولتینین بیزیمله بیر علاقه سی یوخدور. ندهن تورکییه مثلا بولغاریستانداکی، یونانیستانداکی، عراقداکی تورکلرین مدنی دوروملاری ایله ماراقلانیر، بیزیم دوروموموزلا دئییل! او زامان بیزیم ستاتوسوموز(مؤوقعیمیز) نئجه اولمالیدیر؟ بو گون بوتون ایراندا یاشایان تورکلری قورتارماق کیمی بیر سیاسی فعالیت ایچینه گیرمک گونئی آذربایجانداکی ائنئرژینی غئیری- مومکون هدف یولوندا برباد ائتمکدهن باشقا بیر شئی دئییلدیر. گونئی آذربایجانین تاریخی تورپاقلاری مرکز اولماقلا میللی بیر دؤولت قورولورسا، او زامان بو سیاسی جوغرافییانین سینیرلاری خاریجینده قالان تورکلر آزینلیق ساییلا بیلر. بو دا میللی آزینلیق قاورامینین اولوسلارآراسی تعریفینه تامامی ایله اویغون گلمیش اولور. یوخسا هئچ بیر ائتنوس دونیادا تام اولاراق، یالنیز بیر میللی دؤولتین چاتیسی آلتیندا یاشاماماقدادیر. آنجاق دونیانین هئچ بیر یئرینده ده 30 میلیونلوق بیر میللی آزینلیق یوخدور. 27.11.2006- فینلاندییا |
||
|
|
|
Materiallardan istifadə zamanı qaynağa istinad
vacibdir |