21 Azer nehzetinin 58-ci ildonumu munasibetile
Səməd Niknam
Jenral Qulam Yehya Danishyan:
-->Pishever :Indi ishe bashlamaq olar
Bezi meslehetleshmelerden sonra ADF yaradilmasi barede 12 Shehriver (3 Sentyabr 1945) 1324-cu ilde elamiyye verildi. ADF-nin yaranmasi barede elamiyyenin altindan 100 nefere qeder milli burjvaziya numayendeleri oz imzasini qoydu.
Belelikle, ADF yaranib (12 Shehriver 1324-cu il) fealiyyete bashladi.ADF yaranandan bir ay sonra HTN-nin eyaleti konfransi chaqirildi ve konfrans eyaleti komitenin HT-den ayrilib ADF-ne mulheq olmasi barede yekdillikle qerar qebul etdi.Bu birleshme ile elaqedear mehelli teshkilatlarda da lazimi teshkilati ish aparildiqdan sonra ADF-nin birinci konqresine hazirliq ishlerine bashlandi.Mehelli teshkilatlarda birinci koqreye numayende sechgilerile elaqedar konfranslar kechirilmeye bashladi.Bir chox mehelli teshkilatlara ADF terefinden numayendeler gonderilmeye bashlandi.O cumleden mende Xoy , Selmas ve Urumiyyeye getmeli oldum.Men Xoyda konfransi kechirdikden sonra Selmasa getmelidim.Yolda mashin xarab olduquna gore men yeniden Xoya qayitmali oldum.Orada hele Salmasa geden mashin tapilana qeder fursetden istifade edib,nahar yemek isteyirdim ki, birden Cheshmazer ve Shahinin seslerini eshitdim,qapiya chixib onlarla gorushdum ve nahara devet etdim. Onlar mene dediler ki, hech lengimdeden Tebrize getmeliyem.Hetta menim nahar etmeyime vaxt serf etmeyimi bele meslehet gormeyib,fovri Tebrize getmeyimi tovsiye etdiler.Onlar dediler ki, tapshiriq beledir.
Men Tebrize qayidib , yoldashlarla gorushdukde mene dediler ki, onlarin elde etdikleri melumata gore bir neche neferi, o cumleden menide teror etmek isteyirler.Ona gorede men eve getmemeliyem.Men yoldashlarin mesleheti uzre sheher komitesine gedib orada Qiyami ve Azerbadiqanla orada qaldiq, sonra chixmaqimiza icaze verildi.
Bir neche gunden sonra mene gosterish verdiler ki, Sarab, Erdebil , Astara ve Miyanaya gedim, orada umumi veziyyetle tanish olum.Men gosterilen mehellelere getdim, mene tapshirilan ve menim ozumun tanidiqim yoldashlarla gorushub, umumi veziyyeti olduqu kimi oyrendim.Veziyyetin ne yerde olmasile etrafli tanish olduqdan sonra Tebrize qayitdim ve Pisheveriye melumat verdim ki, menim olduqum yerlerde yoldashlar ADF-nin her cur gosterishlerini layiqince yerine yetirmeye hazirdirlar.Pisheveri menim quzarishimi bir qeder de tekmilleshdirmek meqsedile mene bir neche qisa , lakin bir qeder fikirleshmek teleb eden suallar verdikden sonra , bir qeder cesaretle dedi ki :
"Indi ishe bashlamaq olar".
Men sohbetlerimizden hemde Pisheverinin ishe bashlamaq haqdaki fikrinden razi qaldiqimi bildirib,ADF MKve shexsen Pisheveriden teshekkur etdim.Onlara oz minnetdarliqimi bildirdim.Bu ishle elaqedar olan butun yoldashlar birinci novbede ishin ne qeder aqir , chetin ve xeterli olmasini hiss edirdiler.Bunlari nezere alaraq men teklif etdim ki, biz helelik ishe bashlayaq ve biz bashlayan kimi Firqe bizden terefdarliq etmesin ve hatta bizden bir nov uz "donderdiyini" bildirsin.Chunki veziyyetin nece ve ne ile qurtaracaqini qabaqcadan demek chetindir.Ona gorede biz kendli usyanchilari kimi chixish ederik.Eyer lazimi muveffeqiyyqet elde ede bilsek,daha doqrusu qabaqcadan nezerde tutulmush hessas menteqeleri tuta bilsek,bir sozle istediyimize nail ola bilsek, o zaman kendli fedai desteleri kimi firqenin Merkezi komitesi bizden terefdarliq eder ve eyer eksine olsa o zaman bizi ozbashina firqenin xeberi olmadan chixish eden anarshistler adlandirib, bizim emellerimizi "qeri teshkilati","qeyri vetenperver" ve s.hereket adlandirib bizleri ciddi pislersiz.Qlanini heyat ozu gosterer.Bele de razilashdiq.Biz merkeze toxunmadan mehellelerde emeliyyata bashlamalidiq.Biz lazimi hazirliq ishleri gordukden sonra 1945-ci ilin Noyabr ayinin 15-de Sarab ve Miyanada silahli jandarm postlarina hemle edib,onlari xelisilah etdik.Bu hadiseden 10 gun sonra , yeni noyabr ayinin 25-de Miyana sheherini muhasire etdik.Miyanada jandarm ve polis idarelerinden bashqa bir qeder serbaz da var idi.
Qehreman fedailerimiz dushmenin butun quvvelerini ele sixishdirdilar ki, onlar muqavimet gostermeyin yersiz olduqunu gorub teslim olmaq qerarina geldiler.Onlar teslim olduqdan sonra qabaqki tekliflerimizi bir de tekrar edib,onlara dedik ki, kim qalib oz veteninin xeyrine xidmet etmek isteyirse, qalib xalqina , vetenine xidmet etsin,kim istemirse istediyi yere gede biler.Biz onlarin hamisinin donluqlarini da verdik.Qalib xidmet etmek ve ya chixib istedikleri yere getmelerini onlarin oz ixtiyarina verdik.Onlardan qalanlarda oldu,gedenler de,her halda biz sozumuze dediyimiz kimi de emel etdik.Biz hele Miyana sheherini almadan evvel bir neche murtece ve fashist tipli shexslerin aradan aparilmasi qerara alinmishdir.Bu ish mueyyen kichik desteye hevale edildi ve onlar oz ishlerinin ohdesinden sherefle geldiler.Bu zaman ishle kendinin erbabi Ensari Tehrana qacharken fedailer terefinden tutulmushdu.Yeqin ki, bilirsiniz bu hemen Ensari idi ki, Seyid Ziyaeddinin "xeyriyye" teshkilatinin ishle kendinde yiqincaqini teshkil etmek meqsedile hizbin kulubunu zorla ishqal etmish,tablonu yerinden chixartmish, Penbeyi ve meni diri-diri torpaqa basdirmaqi emr etmishdir.Ensari be onunla birlikde qachmaq isteyen bashqa birisinin kechmish emellerinin hesabi fedailerimiz terefinden churuduldu.
Menim yadimda qalan musbet hadiselerden biride ister Miyana ve isterse Sarab jandarm postlarinin alinmasinda hech bir xosha gelmez hadisenin bash vermemesidir.Hech kesin bir kibriti bele ne qaret edilmedive ne de , nece diyerler, itmedi.Bununla xalq , birinci novbede fehle ve kendli paltarinda chixish eden fedailerimiz emelde hamiya, xsusile dushmenlerimize subut etdiler ki, onlar qaretger ve chapovulchu yox, oz veteni ve xalqinin yolunda qanindan kechen ,heqiqi fedailerdiler.Onlar ana , baci ve vetenlerinin namusunu qorumaqdan otru silaha sarilmaqa mecbur olmushlar.Onlarin veteni ve xalqini azad etmekden bashqa ayri bir meqsedleri yoxdur.
Yeri gelmishken bir meseleni de qeyd edim ki, Miyana ve Sarab eyni istiqametde hereket edirdiler.Her halda Sarab Miyanadan bir neche gun tez azad oldu.Bununda sebebi ondan ibaret idi ki, her ish qbaqcadan mueyyen olunmush planla gedirdi.Bunu burada demekden meqsedim ondan ibaretdir ki, Miyana ile Sarabin arasindaki yolun kulli miqdarda qar yaqmasi neticesinde kesilmesine baxmayaraq, menim Sarabdaki hadiselerin nece cereyan etmesinden ardicil xeberim olurdu.Elecede onlari mueyyen ishlerin gedishinden xeberdar edirdik.
Miyana alinandan sonra ilk novbede tacirleri toplayib onlarla sohbet etdik ve hamisini xatircem etdik ki, hech kesin onlarla hech bir ishi olmayacaq, bizimde xahish ve telebimiz ondan ibaretdir ki, mumkun qeder tez oz ishlerine bashlayib , alverlerini etsinler.Bu razilashdiqimiz kimide oldu.Hadiselerin ikinci ve uchuncu gunu heyat oz qaydasinda cereyan etmeye bashladi.
Bu zaman xeber geldi ki, Tehranda olan Ingiltere sefiri Miyanaya gelmek isteyir.O , kechmishde de Miyaniya tez-tez gelib, Miyanada olan benzin neft satish menteqesini " yoxlayib" yeniden Tehrana qayidirdi.Men sefirin Miyanaya gelmesine soz yox ki , "hazirliq" gormelidim.Yeri gelmishken bir ceheti de qeyd edim ki, kechmishde bexshdarin muavini olan shexs, fedailer Miyanani tutandan sonra bexshdar olmushdu.Bundan elave kechmish polis (Nezmiyye) idaresinde ishleyenlerden yuxarida qeyd etdiyimiz kimi nezmiyye idaresinde qalib xidmet edenler de az deyildi.Onlarin kechmish geyim formalari da qalirdi.Gosterish verdik ki , onlar kechmish paltarlarini da geyib Fermandarliq ve Fermandarliqa heden yolda oz xidmetlerinde olsunlar.Men orasini da bildirim ki, sefir bexshdarliqla hele kechmishden yaxshi tanish idi.Sefir Miyaniya gelib benzin neft satish menteqesini yoxlayarken hemishe Fermandarliqa bash chakmeyide "yaddan chixartmirdi".Nehayet Ingiltere sefiri gelib chixdi.O yolda kohne ona tanish olan polislerden bashqa bexshdara gelerken ozunun "kohne"dostunun orada bexshdar olmasindan yeqin ki, "xoshhal" olmushdur.Sefir Miyanada polis ve bexshdardan elave ozune "yaxin" olanlar sirasinda bazara chixib , tacirleri de gormek arzusunda olmasini bildirmish ve maneesiz ona bazara chixmaq imkani yaradildiqdan sonra chox teeccublenmishdi.Chunki Azerbaycandan geden ve Iranin bashqa yerlerinde olan dushmenlerimiz bele shayie yaymishlar ki, guya biz butun Sarab ve Miyana sheherlerini daqidib, od vurub, yandirmishiq.Bu veziyyeti oz gozlerile goren sefir bir daha yeqin etdi ki, bu shayieler yalan ve iftiradan bashqa bir shey deyilmish, her halda o , ozu Tehrana qayidandan sonra gorduklerini nece neql edeceyini demek chetindir.
Sefir bexshdarda olarken bexshdardan istemishdi ki, menimle onun gorushunu teshkil etsin.Bexshdar mene bele bir teklif etdikde men razi olmadim.Men fikirleshdim ki, menim onunla ne kimi gorushunm ola biler ve bu gorush neye lazimdir.Bexshdar israr edib xaish etdi ki, Her halda nece olsa " qonaqdir", gorushmeyim yaxshi olar.Men bu " qonaqin" mensub olduqu hakim tebeqenin Iranin ve Iranlilarin bashina ne musibetler , ne belalar getirdiyini azdan choxdan bilirdim.Hem vetenlerimizin tekiyye kelamini ki, her bir dolashiq ishde " Ingilis barmaqi var"mislai yadimda idi.Her halda gorushmeye raziliq verdim ve bexshdarliqa getdim, bexshdar ve Sovet ordusu komandanliqi Meherreemov orada idilar.Gorushub eyleshdim,chay icherken icheri girenden daim meni oz ingilis nezerleri ile teqib eden sefir gozlenilmeden menden sorushdu ki , siz silahi kimden alibsiz ? Men soz yox ki , sefirin menden sual edeceyini bilsem de ne sorushacaqini bilmirdim.Mene onun suallari qabaqcadan aydin olmasa da her halda onun shum niyyeti onun umumi meqsedi mene aydin idi.Men bilirdim ki, o menim cavablarimdan ADF ve Sovet dovleti eleyhine istifade etmeye chalishacaqdir.Demeli , tekce bunu yox bir de onu bilirdim ki, sefir menimle xosh niyyetle yox , belke pis niyyetle gorushmek istemishdir.Ona gore de men bele qerara gelmishdim ki, sefirin suallarina lengimeden "fikirleshmeden" cavab verim ve cavablarimda imkan dairesinde tutarli olsun.Xulase , sefirin silahi kimden aldiqimiz sualina fovri cavab verdim ki, Turkiyeden.O bir de sual etdi ki, turkler ne uchun size silah verdiler? Men sefirin sualina sual ile cavab vermek fikrinde olduqumu bildirib,dedim ki, sefire bir sual vermek isteyirem, icaze aldiqdan sonra sorushdum- siz Iranin cenub tayfalarini ne uchun silahlandirisiz ? Bu sualla sanki sefirin butun suallarinincavabi verilmish oldu ve bununla da sohbet kesildi.O bizimle "chox mehribanliqla" ayrilmaq fikrinde olduqunu demekle Tehrana getmeli olduqunu bildirdi.Sefirle gorushumua sona chatdiqi uchun gorushub ayrildiq.
Miyana hadiselerinden 10 gun sonra Zencan murtecelerinin Miyanada ki tedbirlerden qorxub qachmalarindan istifade ederek sheherin kontrolu ehalinin ixtiyarina kechmishdir.Zencan ehalisi sheheri ellerine kechirdikden sonra bize muraciet edib , onlarla birleshmeyi teklif etdiler.Daha doqrusu onlara herterefli komek etmeyi bizden istediler.Biz bu xahishi memnuniyyetle yerine yetirmeye chalishdiq.
Qeyd edilmesini lazim bildiyim hadiselerden biri de Pisheverinin meni Tebrize istemesi hadisesidir.Azer ayinin 16-da xeber getirdiler ki, Pisheveri meni tebrize isteyir.Menim Tebrize getmeyimin ne qeder meslehet olub olmamasini götur-qiy etmeye vaxt olmamasi uzunden ,men yoldashlarla meslehetleshdim ki, men gedenden sonra yoldashlar hansi tedbirleri heyata kechirsinler, hansi ishleri yerine yetirsinler, bir sozle ne decekleri barede meslehetleshdik.Yoldashlar menim Tebrize tek getmeyime etiraz etdiler ve bele qerara geldik ki, men bir neche silahli yoldashla birlikde gedim.Chunki, Tebriz hele Iran qoshunlarinin ixtiyarinda idi.Sonradan men yoldashlari qane etdim ki, menim tek getmeyim daha meslehetdir.Ona gore ki, Tebrize neqeder silahli adam getsede , her halda munezzem Iran qoshunu, polis ve jandarm quvveleri muqabilinde bir ish gore bilmez belke eksine menim Tebrize gelmeyimden dushmenin xeber tutmasina sebeb ola biler.
Nehayet men tek Tebrize gedib Pisheverile gorushdum.Onunla xeyli sohbet etdik, onu bizim veziyyetimizin herterefi maraqlandirirdi.Choxlu suallar verdi ve cavablar verildikden sonra yeqin ki, menim ne qeder yorqun olduqumu hiss etmishdi.Odur ki, son sozu bu oldu ki, bu gunluk gedib dincelim. Ona gore ki, sabahdan ishimiz xeyli chox olacaqdir.Men Pisheverile xudafizleshib, eve getdim.
Men sabahisi gunu tezeden gelib Pisheverile gorushdum.O , qisa sohbetden sonra sheherin emn-amanliqinin menim ohdeme qoyulmasini bildirdi.Men ondan xaish etdim ki, bu vezife chox mesuliyyetli ishdir,men onun ohdesinden gele bilmerem.Bu ish bashqasinin ohdesine qoyulsa daha yaxshi olar.Menim bu ishi boynuma goturmemeyime esas delillerimden biri bundan ibaret idi ki, meni Tebrizde az taniyirlar.Men bildirdim ki, bu mesul ish kime hevale edilse men butun quvve ve bacariqimla ona komek ederem.Pisheveri menim delillerimi nezere almadan bildirdi ki, ishin ne qeder mesuliyyetli olmasini olduqu kimi hiss edirik ve bu ishi sizin ohdenize qoymaq qerarina gelmishik.Men artiq, danishmaqin yersiz olmasini yeqin etdiyim uchun ishe bashladim.her sheyden evvel sheherin veziyyetile tanish oldum ve hiss etdim ki, vaxtdan istifade edib ozbashina polis ve jandarma postlarina hucum etmek , bezi xoshagelmez ozbashnaliqlarla meshqul olmaqa hazirlashanlar vardir.Bu yaramaz, ozbashina ve anarxist hereketlerin qarshisini almaq meqsedile mehellelerde yiqincaqlar kechirmeye bashladiq.Bele xosha gelmez ve herekatimiza leke vura bilecek ishlerin qarshisini almaqda firqe aktivinden komek istemeyi xahish etdik.Achiq urekle demek lazimdir ki, yoldashlar ellerinden geleni edib , yaramaz ve xoshagelmez hereketlerin qarshisini layiqince ala bildiler.
Men Shehrebani reisi ile gorushmek istediyimi bildirdim.O raziliq verdi, onunla gorushdum ve ona her sheyi-umumi veziyyeti achiq dedim , ona dedim ki, qardash qani tokmeyin faydasi yoxdur, muqavimet etmeyinde artiq vaxti kechmishdir.Men teklif etdim yaxshi olar ki, onlar teslim ilsunlar.Men Tebrizin muhasire olunmasini ona dedim.Her halda onu basha saldim ki, muqavimetsiz teslim olmaq en aqilli hereket olardi.Men ona soz verdim ki, kimi qalib ishlemek isdese , oz derecesile qalib ishleye biler ve kim getmek istedese chixib istediyi yere gede biler.Men eyni zamanda onun ozunun Azerbaycanda qalib ishlemesini teklif etdim.Shehrebani resisi menim dediklerime inandi, chunki men Miyanada polis reisile danishdiqim kimide etmishdim.Qalanlari ishle temin etdik ve gedenleri de yola saldiq getdiler.Onlar teslim olandan sonra bir ayliq donluqlarini da vermishdik.Bu ehvalati Shehrebani reisi bildiyi uchun menim dediklerimin yerine yetirileceyine emin idi.O shehrebani idaresinin teslim olmasi teklifini qebul etsede, ozunun qalib Tebrizde ishlemesi teklifini qebul etmedi.Men ona dedim ki, her halda fikirleshsin.Ikinci teklif ondan ibaret oldu ki, yerlerde kelenterilere gosterish versin ki, muqavimet etmeden silahi bizim mueyyen etdiyimiz adamlara tehvil versinler.Ozlerindende kimlerin qalib qalmamasini bildirsinler.
Jenral Qulam Yehya Danishyan:
Pisheveri : Indi Emniyye idaresi qalir, onlar da ya teslim olmali, ya da vurushmali olacayiq.
(2)
Men Shehrebani reisininde ayrilib Pisheverinin yanina gedib danishiqlarimiz haqqinda Pisheveriye melumat verdim.
Biz nezmiyyeleri (kelenterileri) tehvil almaqa bashladiq.Fedailerimizin cidiyyeti neticesinde bu ish chox sakit ve qbaqcadan mueyyen olunmush qaydada heyata kechirildi.
1324-cu il Azer ayinin 20-de Azerbaycan Milli meclisinin birinci sesiyasi ishe bashladi.Sesiyada Pisheveri movcud veziyyet haqda qisa melumat verdikden sonra nezmiyyenin teslim olmasi haqda xeberi de numayendelere xeber verdi ve dedi ki, indi emniyye idaresi qalir, onlarda ya teslim olmali ya da vurushmal olacayiq.Pisheveri teklif etdi ki, Emniyye reisile danishmaq Qulam Yehya ve Mirrehim Vilayiye tapshirilsin.Hami raziliq verdi. Biz yerimizden durub tapshiriqi icra etmeye gederken heyetde Babkine rast geldik,o dedi ki, mashinim hazirdir hara getseniz apara bilerem.Biz haraya getdiyimizi ona dedik ,lakin onun getmesini meslehet bilmedik.O , bizden ayrilmaq istemedi.Bizimle jandarma idaresine getdi.Daha doqrusu bizi oraya apardi.Biz Jandarm reisinin otaqina daxil olduqda dediler ki, o eve gedibdir.Bizde onun evine getdik.Onun xeyli sohbetden sonra onunlada achiq danishdiq ve heqiqi veziyyetden onu agah etdik.Men Emniyye reisile Nezmiyye reisine nisbeten daha asan danisha bilirdim.Ona gore ki, hele 1941-ci ilden Sarabdan onunla tanish idiq.Ondan elave Miyanada xelisilah edilmish Jandarm efserleri gelib esil ehvalati ona danishmishdilar.Onlar demishdiler ki, men onlarla dediyim kimi, qol verdiyim kimi reftar etmishem.
Jandarm reisi serheng Malik teslim olmaqa raziliq verdi,bir shertle ki, bir daha oz efserlerile de sohbet aparaq.Onunla birlikde jandarm idaresine geldik.O, efserleri otaqa topladi,men onlarla bir qeder danishdim ,onlarin bir sira suallarina cavab verdim.Xeyli sohbetden sonra onlardan choxlari teslim olmaq qerarina geldiler.Biz onlara teklif etdik ki, kim oz derecesinde qalib xidmet etmek istese ,qalib oz xalqi uchun xidmet ede biler.Eyer qalmaq istemese istediyi yere gede biler.Qalanlar,elece de gedenler bir5 ayliq maashlarini da ala biler.
Mesele bele sulhamiz hell olunduqdan sonra Vilayini gonderdim ki, fedailerden getirib silahlari tehvil alsinlar.Men yene de efserlerle sohbeti davam etdirdim.Fedailer geldiler ve silahlari tehvil alarken fedailerden bezileri ozlerini yaxshi aparmadiqlarina gore , daha doqrusu kobudluq etdiklerine gore , onlari tenbeh etmek meqsedile geri qaytardim.Bu tedbirin neticesi hem efserler hemde fedailer uchun yaxshi oldu.Belelikle hakim tebeqenin en chox umid etdiyi meqamlar sakitce teslim oldub, silahlarini tehvil verdiler.Sheherin nizam intizaminin qorunmasi hemen andan fedailere hevale olundu.Ehalinin yaxindan komeyi vasitesile her cure qeyri adi hereketlerin ,hadiselerin qarshisi alindi.
Tebrizde hele qoshun teslim olmamishdi ve kazarmalarda hazir-bash veziyyetde qalirdilar.Bu zaman Pisheveri, Shebusteri ,Dik. Cavid ve bir sira bashqalari ,o cumleden ruhanilerden bir iddesi ustandarliqda toplanib, Tebrizdeki veziyyet haqqinda sohbet edirdiler.Sohbet esnasinda aydin oldu ki, silaha el atib qardash qani tokmeden nezmiyye ve jandarm idaresi teslim olmushdur.Qoshunun da bele hereket etmesi , daha doqrusu vurushsuz silahi tehvil vermesi meslehetdir.Bu meqsedle serleshger Derexshani ustandarliqa devet olundu ve butun veziyyet tam aydinliqi ile ona izah edildi.Tebrizin fedailer terefinden muhasire olunmasi ve silaha el atilmasinin heqiqeten aqilli ish olmamasi butun teferruati ile izah edildikden sonra serleshker Derexshani raziliq verdi ki, bir de efserlerle sohbet edilsin.O , efserlerle sohbet etmeye getdikde , biz de serbazxanani tehvil almaqa hazirlashdiq.Serleshker oz efserleri ile sohbet apararken meni de oraya devet etdiler.Men de getdim.Men yaranmish veziyyeti birde sher etdikden sonra shertlerimizi bir de tekrar etdim.Onlar suallar vermeye bashladilar ki, biz teslim olduqdan sonra bizimle dediyiniz kimi reftar edeceyinize bizim tezminatimiz nedir ? Men onlara Miyana hadiselerini bire yadaaverlik etdim ve bir daha soz verdim ki, dediyimiz kimi de sizinle reftar olunacaqdir.Butun efserlere bir ayliq maash verilenden sonra kim qalib, oz xalqina xidmet etmek istede qala biler ve kimde getmek istese gede biler.Hech kesi zorla saxlamaq fikrinde deyilik.Ne ise ekseriyyetini dediklerimize emel edeceyimize inandira bildik.Biz bu zaman kazarmanin daxilinde serbazlar uchun miting teshkil edirdik, heqiqi meqsedimizi onlara izah etdik, onlar serbazxanani terk edib, evlerine getmeye bashladilar.Soz yox ki , serbazlarin bele hereketi efserlerin tez raziliqa gelmesinde kifayet qeder musbet tesir baqishladi. Serbazlara teklif olundu ki, kim oz xalqinin zulmden azad olunmasinda bilavasite ishtirak etmek istese qalib fedailer sirasinda xidmet ede biler.Eyer biri evleri uchun telesirse evlerine de gede biler.Kim nece istese ele de ede biler.Belelikle, serbazxana serbazlardan boshaldilib,fedai bashchilarina tehvil verildi.
Mene hevale edilmish ishleri yerine yetirdikden sonra evdekileride nigaranliqdan qurtarmaq meqsedile eve getdim.Chox yorulduqum uchun mene chay getirene qeder meni yuxu tutur.Bir azaciq hushlanan kimi serbazxanadan adam gelib deyir ki, meni serbazxanada fivri isteyirler.Her halda chay mene qismet olmadan yeniden serbazxanaya getmeli oldum.Men sebazxanaya chatanda gorum ki, serbazxananin qabaqinda choxlu adam toplanib, ne qeder deyirlerse hechkes chekilib getmir, eksine getdikce toplananlarin sayi dahada artir.Men ozumu chox zorla serbazxanaya sala bildim ve gordum ki, qaret etmek meqsedile choxlu adam ozlerine yuk baqlayirlar.Serbazxanani qaret etmek meqsedile choxlu adam toplashmish ve ardi kesilmeden de gelirler.Serbazxana ve bashqa dovleti idarelerin , yeri geldikde bazar dukanin hetta xsusi evlerin qaret edilmesi haqda bezilerinin yaxshi "tecrubeleri" var idi.Xsusile muttefiq qoshunlari Irana daxil olarken bele hallar bash vermishdi.Men gosterish verdim ki, oqurluq edenlerin kimliyinden asili olmayaraq tutub hebs etsinler ve sehrai mehkemeye versinler.Oradaca uch neferden ibaret sehrayi mehkeme uzvu bir nefer prokuror mueyyen etdim.
Bir nefer oqurluq etdiyine gore sehrayi mehkeme terefinden mehkeme olunub olume mehkum edildiyi uchun , hokm fovri icra edildi.Onun olusu qapiya toplashanlarin qabaqina atildi ve chixish edib dedim ki, qaretgerlikle meshqul olmaq istese aqibeti bele olacaqdir.Ona gore de chekilib buradan gedin.Oradan daqilishib getdiler.Her halda onu da qeyd etmek lazimdir ki, hech yerde hech kesin hech bir sheyine toxunan olmadi.Tebrizde chox tezlikle ishler oz qaydasina dushdu.Her kes oz ishile meshqul olmaqa bashladi.Xsusile dukan-bazar oz ishine idame verdi.Bir sozle ehali bele bir boyuk tebeddulat neticesinde demek olar ki, hech bir eziyyet chekmedi.Olkenin heyat terzi oz qaydasinda getmeye bashladi.Belelikle ehalinin choxdan beri arzu etdiyi tedbirleri heyeta kechirmeye qadir olan Azerbaycan Milli Hokumeti yarandi.