|
|
|
|
دیلچیلیک ساعاتی
کوندراتوف چئویرَن: گونتای جاوانشیر (گنجآلپ)
دیل رمزلردن، ایشارهلردن عیبارت اولان بیر سیستئمدیر. بو سیستئم واسیطهسی ایله بیز دونیانی یئنیدن قوروروق، تانیییریق. آنجاق دیلین ساعات اولماسینی دا ایرهلی سورَنلر وار. یعنی سؤزلرین، قاوراملارین دَییشیم سورعتی ایله زامانین تعیین ائدیلیشی، تاریخی دؤنَملرین بَلیرلنمهسی مومکونموش. *** 18- جی عصره قََدَر آوروپالیلارین دونیا تاریخی حاقینداکی تصووورلری هومرین قلمه آلدیغی حادیثهلردن و تؤوراتین روایت ائتدییی "عهد عتیق"دَن او طرفه گئتمیردی. اساسَن 19- جو عصردن باشلایاراق هومانیتار علم ساحهسینده (دیلچیلیک، سوسیولوژی، آرخئولوژی(باستانشناسی)، کولتورولوژی، پسیکولوژی، ادَبی تنقید و...) اولدوغو کیمی دقیق علملرده ده بؤیوک اینکیشافلار مئیدانا چیخار. بوتون علمی نایلییتلر تاریخین یاشینی تصووورلره سیغمایاجاق درجه ده گئریلره، اوزاقلارا آپاریر. علمی نایلییتلر ثوبوت ائدیر کی، اینسان بیر میلیون ایل اؤنجهدن یئر کورَسینده مؤوجود ایمیش. اینگیلیس سوسیولوق لئکینین(Leaky) آراشدیرمالارینا گؤره معلوم اولموشدور کی، اینسانین یاشام تاریخی بوندان دا داها گئریلره گئتمکده و بیر میلیون یاریملا ایکی میلیون ایلی احتیوا ائتمکده دیر. لاکین "اینسان عؤمرو قدیملیگینین آرتماسی" یالنیز 19- جو عصرده کی علمی اینکیشافلارین نتیجهسی دئییل. بو دئورده دیللرین، قؤوملرین، مدَنیییتلرین، تاریخی حادیثهلرین شرحی ناغیلواریلیکدن، روایتچیلیکدن چیخاریلیب علمی گرچکلیکلر زمینینده اوتوردولدو. 19- جو عصرده هومانیتار علم ساحهلری دقیق علملرین قطعییتینی منیمسَمهیه باشلادی. دیلچیلیک، تاریخ، پسیکولوژی، سوسیولوژی، ادَبی تنقید، کولتورولوژی کیمی هومانیتار علملر فیزیکا، کوسمولوژی، رییاضیات و دیگر دقیق علملر کیمی آراشدیرماچیلارین "شخصی و ذهنی اعتیقاد، موناسیبت وتعصبچولوگوندن" قورتارماق تلاشینا گیرمیشدیر. بو اوزدن آراشدیرماچیلیقدا هومانیتار و دقیق علملرین منطیقی وحدتی ساغلانیلمیشدیر. بو گون رییاضییات پسیکولوژینین و دیلچیلیگین، فیزیکا و کیمیا آرخئولوژی نین، کوسمولوژی(گؤیبیلیمچیلیک- علم نجوم) ایسه تاریخین یاردیمینا گیریشمیشدیر. هومانیتار علملرین ان بؤیوک پروبلئمی "زامان" مسئلهسیدیر. بو و یا دیگر حادیثهلرین باش وئردیگی "زامان"ی موعیین ائتمه، او حادیثهنین مکانینی و باش وئرمه سببینی بللی ائتمه قَدَر اؤنملیدیر. 19- جو عصرده چوخ اینجه و علمی مئتودلار کشف ائتدیلر. بو مئتودلارین یاردیمی ایله ان اسکی حادیثه لرین "زامانینی" دقیق لیگی ایله موعیین ائتمَک مومکوندور. "بو حادیثه 1781 ایل میلاددان اؤنجه باش وئرمیش."، "بو حادیثه نین تاریخی بئش یوز ایل میلاددان اؤنجهیه دایانیر." کیمی ایفادهلر چوخ ائشیتمیشیک. آنجاق نئجه ثوبوت ائتمهک اولار کی، فیلان حادیثهنین ان دقیق تاریخی 1781 ایل میلاددان اؤنجه یه دایانماقدادیر؟ شوبههسیز، بو حادیثه نین جانلی شاهیدی یوخدور، آنجاق جانسیز شاهیدلر چوخدور. اسکی الیازمالار (میصیر معبدلرینین دیوارلارینا حکک اولونموش هیروقلیفلر، سومرلرین کتیبهلری "فلکلرین علامتلری"ندن صؤحبت آچیرلار. خوسوف (آیین توتولماسی)، کوسوف (گونشین توتولماسی) و قویروقلو اولدوزلارین ظهورو حادیثه سینی قئید ائدیرلر. کوسمولوقلار (گؤی بیلیمجیلر) مین ایللر سونرانی گؤره بیلدیکلری کیمی مین ایللر اؤنجه کی "فلکلرین حادیثه سی"نی ده آسانلیقلا موعیین ائده بیلیرلر. بو اوزدن "فلکلرین علامتلری" کوسمولوقلار اوچون "ساعات" رولونو اویناییر. کوسمولوقلار بو علم واسیطهسی ایله مین ایللر اؤنجه باش وئرمیش حادیثهنین دقیق تاریخینی بیر ایل اکسیک و یا آرتیق فرقله موعیین ائده بیلیرلر. آنجاق اگر هئچ بیر یازی، خط، ایشاره الده ائدیلمزسه حادیثهلرین باش وئرمه تاریخینی نئجه موعیین ائده بیلریک؟ اونوتمایاق کی، اینسانین یئر کورَسینده کی مؤوجودلوغو، یاشام تاریخی خطلرین ایختیراعسیندان مین ایللر اؤنجهلره گئدیر. دیگر طرفدن، بعضی میللتلر سون یوزایللیکلرده، بیر خئیلیلری ایسه 20- جی عصرده یازماغا، الیفبا سئچیمینه باشلامیشلار. آفریقانین، آوسترآلیانین، جنوبی آمریکا ساکینلرینین بیر قیسیم قؤوملری ایسه هله یازی بیلینجینه، بیلگیسینه قوووشمامیشلار. اگر حادیثهنین باش وئرمه زامانی بیزیم ایچینده یاشادیغیمیز عصردن چوخ اوزاق اولمازسا بیر عالیمین ایستیفاده ائتدیگی مئتوددان یارارلاناراق هانسیسا بیر ائتنوسون بللی جوغرافییایا گلیشینی و یا هانسیسا بیر جوغرافی مکاندان گئدیشینی بللی ائده بیلریک. بو عالیم بللی بیر قؤومه منسوب اولان و اؤز قؤومونون ناغیللارینی، افسانه لرینی ازبَر بیلن اینسانلاردان موختلیف سواللار سوروشموش. بو سوال سوروشما نتیجهسینده بللی اولور کی، اونلار بوتون قبیله باشچیلارینین آدلارینی ناغیللاشدیرمیش، افسانهلشدیرمیشلر. بو عالیم هر بیر قبیله باشچیسینین باشچیلیق موددتینی اورتالاما 25 ایل نظره آلاراق، بو موددَتی باشچیلارین سایینا چارپار و او قؤومون او اراضیده مسکونلاشما تاریخینی موعیین ائدهر. آنجاق بو مئتود دقیق اولسا بئله، اونو اوچ عصردن آرتیق بیر زامانا تطبیق ائتمک مومکون دئییلدیر. سون ایللر عالیملر افسانهلرین و ناغیللارین خاریجینده داها توتارلی و علمی بیر مئتود کشف ائتمیشلر. بو علمی مئتود واسیطهسی ایله تاریخدن اؤنجه کی حادیثهلرین زامانینی موعیین ائتمک مومکونه چئوریلیبدیر. بو مئتودون ایناندیریجیلیغینی و علمیلیگینی تصدیقلهمک اوچون رادیوآکتیو کاربوندان (C14) ایستیفاده ائتمیشلر. بوتون جانلیلار، حئیوانلار و بیتکیلر بللی میقداردا رادیواکتیو کاربونلاری داشیییرلار کی، هر زامان و هر یئرده او میقدار ثابیتدیر. جانلی اؤلدوکدَن سونرا دوامییتی اولمایان بو عنصور ثابیت بیر سورعتله یوخ اولماغا باشلار. بو اوزدَن سوموکلر، آغاجلار و یا هر نؤوع اؤزونده رادیواکتیو باریندیران مادده بیر نؤوع "ساعات" ساییلا بیلر کی، بو ساعات زامانین کئچیشینی تثبیت ائتمک اوچون چوخ اؤنملیدیر. آرخئولوقلار(باستانشناسلار)، پالئونتولوقلار(فوسیلشوناسلار) بللی طبیعی حادیثهلرله باغلی اولاراق یئر آلتیندا باسدیریلمیشجاسینا قالمیش جانلیلارین قالیقلارینداکی رادیواکتیو کاربونو اینجَلهیهرَک حادیثهنین باش وئردیگی زامانی موعیین ائده بیلیرلر. میثال اوچون عالیملر بو مئتوددان ایستیفاده ائدَرَک، ثوبوت ائتمیشلر کی، آمئریکا ساکینلری 30 مین ایل اؤنجه آتشله تانیش اولموشلار(اؤنجه بو موددَتی تقریبن 5 و یا 6 مین ایل اولاراق تصووور ائدیردیلر.) گؤروندویو کیمی اینکیشاف ائتمیش علم، بؤیوک تاریخی بیر یانلیشلیغا آیدینلیق گئتیرمیشدیر. بو اوزدَن ده آرخئولوقلار، پالئونتولوقلار و تاریخچیلر دَیرلی بیر "ساعاتا" صاحیب اولموشلار. بو "ساعات"ین آراجیلیغی ایله ان اوزاق حادیثه لرین تاریخینی موعیین ائتمَک مومکوندور.
دیل ایل سایارلیغی
آنجاق "تاریخ تاپما" کاربون 14 آراجیلیغی ایله مومکون اولمازسا او زامان نه ائتمه لی؟ چونکو جانلیلارین قالینتیلارینی الده ائده بیلمهمک ده اولار. مثلا دیلده کی دَییشیکلیگی کاربون 14 واسیطهسی ایله نئجه موعیین ائتمک اولار؟ بورادا آرخئولوژی، کوسمولوژی (خوسوف، کوسوف، قویروقلو اولدوزلارین سئیری) کیمی دیگر ساعات نؤوعلریندن یارارلانماق مومکوندورمو؟ سون زامانلار بئله بیر "ساعات" بیلیم آداملاری طرفیندن کئشف ائدیلمیشدیر. بلکه ده بورادا "کشف" سؤزونو یازماق دوزگون اولماز. چونکو بیزیم هر آن ایستیفاده ائتدیگیمیز ساعات "کشف" ساییلا بیلمز. بو "ساعات" اصلینده دیلده کی قاوراملاردیر. هر کس دیلین بیر دَییشیم پروسهسی ایچَریسینده اولدوغونو بیلمَکده دیر. لاکین بو دَییشیم ساعاتین ساعات سایار عقربهسینین حرکتی کیمی ظاهیرَن دویولماز و گؤرونمَزدیر. "دیلچیلیک ساعاتی" ساعاتین ساعات سایار عقرَبهسی اساسیندا دوزَلدیلمیشدیر. دیلده کی دَییشیکلیکلره اساسَن کئچمیشده کی حادیثهلرین باش وئرمه زامانینی و تاریخینی تاپما مئتودونا "دیل ایل ساییمی" (glosschronoloqie) و یا "قاورام ستاتیستیکاسی(آماری)" (lexicostatistique) دئییلمَکدهدیر. چونکو ستاتیستیک (آماری) مئتودا دایانماقدادیر. دیلین، زامان کئچدیکجه دَییشیکلیکلره معروض قالماسینا رغمَن، بو دَییشیکلیک بوتون زامانلاردا و ساحه لرده عینی سورعتله اورتایا چیخماقدادیر. بیر قیسیم سؤزلر بوتونو ایله دَییشیلیرلر.
کؤکلو قاوراملار دیلین دَییشیملره معروض قالماسینا رغمن، آتالار و اوغوللار، بابالار و نَوهلر بیر- بیرلری ایله دانیشا بیلیر، آنلاشا بیلیرلر. بو آنلاشا بیلمهنین سببی اودور کی، دیلی تشکیل ائدن بیر چوخ باسقیرینتیلی(متراکم) سؤزلردن سادهجه بیر قیسمینی بیلمَک یئتَرلیدیر. دیلین ایلکین یاتیریمی(سرمایهسی) آدلانان ایفاده بو کیمی سؤزلردن اولوشماقدادیر. دیلین "ایلکین یاتیریمی" چوخ فعال، جانلیدیر و اونون دَییشمهسی آغیر و حدسیز درجه ده یاواش اولاراق گئرچَکلشَر. مثلا روس دیلینین بوگونکو "ایلکین یاتیریمی" ایله بؤیوک پیوتر زامانینداکی "ایلکین یاتیریمی" عینیدیر و دَییشمهمیشدیر. بو آرادا بئله بیر سوال اورتایا چیخیر: ندهن بعضی سؤزلر سورعتله، بعضیلری ایسه چوخ یاواشجا دَییشیمه اوغراییر؟ بو حاقدا دیلچی عالیملر بئله دوشونورلر: "بیز چوخ گوجلو بیر موتورون تضییقی ایله قارشی- قارشییاییق کی، اونون سورعتینی ایلهتیشیم (قارشیلیقلی ایرتیباط) و ایلیشکیلرین (موناسیبتلرین) ضروریلیگی موعیین ائدیر." بیر آز اؤنجه دیلی ساعاتا بنزَتدیک و دئدیک کی، اونون ساعات سایار عقربهسینین حرکتی گؤزله گؤرونمور. بو بنزَتمهنی داوام ائتدیریب دئییریک کی، دیلین ده ساعات کیمی ایکی عقربهسی واردیر. بؤیوک عقربه و یا "دقیقه سایار" کی، سورعتله حرکت ائدیر و جمعییتین مدَنی حیاتیندا باش وئرَن هر نؤوع دَییشیکلیکلره تَپکی(رئآکسیون) گؤستریر. بو حرکتی گؤزله گؤرمَک مومکوندور. آنجاق کیچیک عقربه و یا "ساعات سایار" (یعنی تَمَل سؤزلرین عقربه سی) یاواشجا، چوخ یاواشجا بیر سورعتله ایرهلیلهییر، دَییشیر. "کولتورَل" لغتلری، تئرمینلری سورعتله ائتکیلهین سوسیال دَییشیملر؛ ساواشلار، علمی کشفلر و گوندهلیک حیاتین حادیثهلری دیلین ایلکین یاتیریمینی دَییشدیره بیلمیرلر. دیلین دَییشیمینی هر کَسین گؤرمهسی مومکوندور. آنجاق "دیلچیلیک ساعاتی" آنلاییشی 1940 و 1950- جی ایللرده بیلیم دونیاسینا تقدیم ائدیلمیشدیر. قئید ائدیلدی کی، "دیلین ایلکین یاتیریمی" کاربون رادیواکتیو کیمی تدریجَن، اوزون موددَتلی بیر زامان آخیشی ایچَریسینده زاوالا اوغراییر. بو زامان بئله بیر سوال مئیدانا چیخدی: بیر نؤوع ساعاتا بَنزَین "دیلین ایلکین یاتیریمینین دَییشیم سورعتی واسیطهسی ایله کئچمیش زامانلارین، اوزاق تاریخی حادیثه لرین واختینی موعیین ائتمک مومکوندورمو؟ بو سواللار بیر گون آمئریکالی عالیم موریس سوادئشین (Muris Svadesh) عاغلیندا "تصادوفَن" (اؤزو دئمیشکن) یاراندی. موریس سوادئش دئییر: "عمومییتله بو کشفه سبب اولان آختاریشلاریمین حرکت وئریجی عنصورو کاربون اون دؤرد(C14) واسیطهسی ایله "تاریخ بیلمه" مئتودو ایدی. بو زمینده الده ائدیلمیش ایرَلیلهییشلر منی تئرمینلرین دَییشمه سورعتینی آراشدیرماغا سؤوق ائتدی."
داوامییت چارپیسی (ضریب دوامییت)
" دیلچیلیک ساعاتی" نین "رادیواکتیو ساعاتی" کیمی دقیق اولماسی گؤزلهنیلمه مهَلیدیر. چونکو دیل توپلومون، رادیواکتیو ایسه طبیعتین محصولودور. دیگر طرفدن، دیلده کی دَییشیملرین چوخ یاواش و جزیی اولماسینا رغمن، بیز داها اوزاق تاریخی حادیثهلری، مین ایللیکلری آراشدیرماق مجبورییتیندهییک. آنجاق "دیلین ایلکین یاتیریمی" بعضن ایکی اوچ مین ایل موددتینده دَییشیلمَز اولاراق قالیر. دیلین "ساعات سایار" عقربه سینین حرکتینی موعیین ائتمک اوچون بئله بیر مئتوددان یارارلانماغا چالیشدیلار: مین ایللیک بیر زامان موددَتینی نظره آلاراق ستاتیستیک مئتودلارلا اینگیلیس دیلینده 950- جی ایلدَن بو گونه قَدَر(1950) ثابیت و دَییشمَز قالان بیر قیسیم "تَمَل سوزلر"ی موعیین ائتدیلر. دیلین ایلکین یاتیریمینا منسوب اولان 215 لغتی قئیده آلدیقدان سونرا بَللی اولدو کی، بو سؤزلرین یوز دوخسانی (85 فایزی) مین ایل زامان موددَتینده ثابیت و دییشمز اولاراق قالمیشدیر. بو آرادا دیگر بیر سوال اورتایا چیخدی: بو علمی تطبیقات بوتون دیللر اوچون کئچَرلی اولا بیلر، یوخسا یالنیز اینگیلیس دیلی اوچون کئچهرلیدیر؟ آردیجیل اینکیشاف ائدهن علمی آراشدیرمالار بو سوالی جاوابلاندیردی. عالیملر اسکی داش یازیلارینی بو یازینین یازیلدیغی تاریخله برابر آراشدیردیلار. بو کتیبهلر عالیملر اوچون بیر نؤوع "تاریخ ساعاتی" کیمی حادیثهلرین و آراشدیرمالارین دقیقلیگینی ثوبوت ائتمک اوچون ایپ اوجو وئریردی. بو تاریخ ساعاتی واسیطهسی ایله عالیملر "دیلچیلیک ساعاتی"نی تنظیم ائتمهیه چالیشدیلار. فرانسیز، پورتوقالییا، ایسپانییا، رومونییا دیللری لاتین دیلیندن قوپموشدور. ایندی بو دیللرین تَمَل سؤزلری (215 سؤز) مین ایل موددَتینده نه قَدَر دَییشیلمیشلر؟ دقیق ستاتیستیک(آماری) آراشدیرمالارین وئردیگی معلوماتا گؤره آدی چَکیلن دیللر "تَمَل سؤزلر"ینی آشاغیداکی میقداردا ثابیت و دَییشیلمَز اولاراق قورویوب ساخلامیشلار. روس دیلی 77%، فرانسیزجا 79%، پورتوقالجا82%، ایتالییان و ایسپانییولجا 85% ! بو رقملر حئیرَت دوغوراجاق درَجه ده بیر- بیرینه یاخیندیر. اسکی آلمان دیلی ایله بو گونکو آلمانجانین موقاییسهسی ده گؤستردی کی، بو دیل ده 78% تَمَل سؤزلرینی ساخلامیشدیر. بو آرادا دیگر بیر سوال اورتایا چیخدی کی، بلکه بو حادیثه، یالنیز آوروپا دیللرینه عایددیر و دیگر دیللر بو آراشدیرما مئتودونا تابع دئییللر. بو اوزدَن شرق دیللرینه ده بو آراشدیرما مئتودونو تطبیق ائتمهیه چالیشدیلار. 950- جی ایلده ایستیفاده ائدیلن چین دیلی نین "تَمَل سوزلر"ی ایله بو گونکو تَمَل سؤزلری آراسینداکی موقاییسه گؤستردی کی، بو دیلین 79% "ایلکین یاتیریم"ی دَییشیلمَزلیگینی، ثابیتلیگینی ساخلامیشدیر. بوتون بو آراشدیرمالار ثوبوت ائتمیشدیر کی، دیلین دینامیزمی (حرکت وئریجی قووهسی)، حرکت و دَییشیم سورعتی بَللی بیر آهنگه و اینتیظاما تابعدیر. " دیلچیلیک ساعاتی"نین حرکتی ثابیت بیر آهنگ اوزرَدیر و بونا شکک ائتمک اولماز. بوتون بو اؤرنَکلر گؤستریر کی، "تَمَل سؤزلر"ین داوامییت چارپیسی مین ایل موددَتینده 76 ایله 85 فایز آراسیندا مؤوجوددور. آراداکی 9 فایز فرقی ایسه بئله ایضاح ائتمک مومکوندور کی، بعضی شاهید مکتوبلارین، کتیبه لرین دقیق تاریخی بللی دئییلدیر. مثلا قبطی دیلی نین اؤلچوسو ساییلان اسکی میصیر دیلی نین تاریخینی 2100 ایله 1700 ایل میلاددان اؤنجه یه قَدَر بیر زامان موددَتی کیمی سانیردیلار. بو اوزدَن ده بو دیلین سؤزلری نین داوامییت چارپیسی نین آشاغی سَوییه ده (76%) اولماسی نورمالدیر. دئمه لی، داوامییت چارپیسینداکی فرقلیلیگی "دیلچیلیک ساعاتی"نین قوصورو کیمی سایمامالیییق. بو قوصور "تاریخ ساعاتی"ندان قایناقلانماقدادیر. قئید ائدیلدیگی کیمی دیلچیلیک ساعاتینی تاریخ ساعاتی اساسیندا "تنظیم"لهییرلر. موختلیف دیللرده ستاتیستیک آراشدیرمالار گؤسترمیشدیر کی، دیللرین اورتالاما داوامییت چارپیسی 1000 ایلده 81 فایزدیر (بعضن 2 فایز اکسیک و یا آرتیق فرقله.) بو، دیلچیلیک ساعاتی عقربهسی نین سورعتی اولاراق حساب ائدیلیر. ساعاتین ساعات سایار عقربهسی نین حرکتی کیمی.
دیلچیلیک ساعاتی نین تنظیمی
هانسیسا بیر نظرییهنین دوغرو اولوب اولماماسینی تثبیت ائتمهنین یولو اونو مجهول گئرچَکلر اوزَرینه تطبیق ائتمَکدن کئچر. خاطیرلایاق کی، عمومی جاذیبه نظرییهسی نئپتون پلانئتینین کشف ائدیلمهسینه سبب اولدو و اؤز اوتاقلارینداجا اوتوران عالیملر قوزئی قوطبده بیر آدانین مؤوجود اولدوغونو سؤیلهدیلر. " دیلچیلیک ساعاتی"نین "تاریخ ساعاتی" اساسیندا تنظیملندیگینی سؤیلهدیک. آنجاق دیلچیلیک ساعاتینین تک باشینا، تاریخین یاردیمی اولمادان تنظیملنمهسی و دقیق "زامان" گؤستریجیسی اولماسی مومکوندورمو؟ دیلچیلیک ساعاتینی کشف ائتمَکدن مقصد ده ائله بو سوالا جاواب وئرمهیه چالیشماقدان عیبارت اولموشدور. اگر هانسیسا بیر دیلین بَللی ماتئریاللارینی الده ائتمَکله برابر اونون داوامییت چارپیسینی بیلسَک، حادیثه لرین باش وئرمه تاریخینی تقریبن فرقسیز تخمینلرله موعیین ائده بیلریک. بونون اوچون یئتر کی، نَنه ایله نوه نین سؤز داغارجیقلارینی موقاییسه ائدَرَک "تَمَل سوزلرین" دیلده قالما (بقا) فایزینی الده ائدَک. مین ایل موددَتینده ثابیت و دَییشیلمز قالان سؤزلرین میقدارینی 81 فایز اولاراق تثبیت ائتدیکدن سونرا رییاضی فورموللارین یاردیمی ایله فایزلرله تناسوب تشکیل ائدن زامانلاری دا بللی ائده بیلمَک مومکوندور. دیلچیلیک ساعاتی اؤنجهلیکله دیلچیلرین اؤزونه یارارلی اولور. مثلا بیر نئچه دیلین بیر کوکدن (فرانسیزجانین، ایسپانییولجانین، رومونجانین لاتین دیلیندن آیریلیب موستقیل دیل اولمالاری کیمی) آیریلیش تاریخینی موعیین ائتمک اوچون دیلچیلیک ساعاتیندان فایدالانماق مومکوندور. البتته بو گون لاتین دیلی عایلهسینه (فرانسیزجا، ایسپانییولجا، رومونجا) و روس دیلی عایلهسینه (بئلاروسجا،اوکرایینجا، روسجا) منسوب اولان دیللرین دیفئرانسیاسیون (بؤلونمه) تاریخی بیلیم دونیاسینا بَللیدیر. چونکو بو دیللرین دیفئرانس و شکیللنمه موددَتی ایله ایلگیلی عالیملر یئترینجه علمی، تاریخی بَلگهلر الده ائتمیشلر. آنجاق هانسیسا بیر دیلین و یا دیللرین دیفئرانسیاسیون و بیچیملنمه موددَتی ایله باغلی اولان بو تاریخی بلگهلر الده ائدیلمهیه ده بیلر. مثلا شرقی سلاویان (روسجا، اوکرایینجا، بئلاروسجا) دیللرینین غربی سلاویان (چئخجه، سلاواکجا، پولونجا (لهئستانجا)) دیللریندن و گونئی سلاویان (بولقارجا، سئربجه، خیرواتجا) دیللریندن آیریلیش تاریخینی موعیین ائتمک چتیندیر. عالیملر بعضی تاریخی بَلگهلره ایستینادَن، بو آیریلیشین و 6- جی عصرده باش وئردیگینی حساب ائدیرلر. بو آیریلیشین دقیق تاریخینی بللی ائتمَک اونا گؤره چتیندیر کی، سلاویان قؤوملر او دئورده الیفبا و یازییا صاحیب دئییلدیلر. شوبهه لرین، غئیری- موعیینلیکلرین اورتادا اولدوغو بو آنلاردا "دیلچیلیک ساعاتی" یاردیمیمیزا گلیر. قئید ائدَک کی، بو ساعاتدان یارارلانماق، یالنیز دیلچیلیک علمینه مخصوص دئییلدیر. دیلچیلیک ساعاتی بیر خئیلی تاریخدن اؤنجه کی حادیثهلرین، تاریخین یادداشیندا قالمایان اولایلارین زامانینی موعیین ائده بیلیر. دیلچیلیک ساعاتی نین وئریلری ایله "آرخئولوژی ساعاتی"نین، کوسمولوژی و رادیواکتیو وئریلرینی موقاییسه ائدَرَک هئچ بیر ایزی، اثر- علامتی قالمایان حادیثه لرین دقیق تاریخینی بللی ائتمَک مومکوندور. مثلا عالیملر بو مئتوددان ایستیفاده ائدَرَک، ائلهجه ده تاریخی تانیقلاردان و دیل جوغرافییاسیندان (دیلین، دونیانین موختلیف یئرلرینده دانیشیلماسی) یارارلاناراق، تاریخدن چوخ اؤنجهلر اولموش بعضی قؤوملرین موهاجیرت ایستیقامتینی موعیین ائتمیشلر. دیلچیلیک ساعاتی کشف ائدیلدیگی گوندَن تاریخین قارانلیقلاریندا بارینیب قالان بیر چوخ حادیثه لر ایشیق اوزو گؤرموشدور. بعضی عالیملره گؤره آمئریکادا مسکونلاشمیش اولان قؤوملرین تاریخی تانینمامیشدیر. اکثر عالیملر آمئریکا ساکینلرینی آسییادان گئتمیش قؤوملر کیمی سانیرلار. بیلیم آداملارینا گؤره آسییا قؤوملری نین آمئریکا قیطعهسینه (قاره سینه) کؤچوشو مین ایللر بویونجا داوام ائتمیشدیر. آسییادان آمئریکایا موهاجیرت ائدَن سون گروپ سکیمولارین آتالاری و بوگونکو آلئوتلار اولموشلار. سکیمولار آمئریکانین قوزئیینین اینتیهاسینا، آلاسکادان گروئنلنده قدَر بیر اراضیده یئرلشدیلر. آلئوتلار دا بو آدادا یئرلشدیلر، بیر قیسمی ده آلاسکادا کؤچَری حیاتا قاتیلدیلار. آلاسکالی سکیمولار مینلرجه کیلومتر اوزاقدا اولان گروئنلندلی سکیمولارین دا دیلینی بیلیر. آنجاق اؤز قونشوسو آلئوتلارین دیللرینی آنلایا بیلمیرلر. بوتون بونلارا رغمن، سوسیولوقلار ثوبوت ائتمیشلر کی، سکیمولار و آلئوتلار کئچمیشده عینی قؤومه منسوب اولموشلار. دیلچیلر ایسه بئله بیر قناعتده دیرلر کی، سکیمولارین و آلئوتلارین دیلی بو گونکو بوتون فرقلیلیکلره رغمن، کئچمیشده موشترَک بیر دیل ایمیشلر. بو دیلین آدینی "سکیمو-آلئوت" قویموشلار. بو ایکی دیل نه زامان بیر- بیریندن آیریلمیش؟ مین ایل موددَتینده 81 فایز "تمل سوزلر"ین دَییشیلمهسی بیلینجینه، علمینه واردیق. دولاییسیلا هم سکیمو، هم ده آلئوت دیلی نین بَللی زامان ایچَریسینده آیریلماسی، دَییشیمه معروض قالماسی بَللیدیر. بو اوزدن بو دیلین بیر- بیرینه بنزَمهسی مین ایلدن سونرا 81 فایز و 81 فایزدن ایسه 66 فایزه دوغرو بیر دَییشیم موددَتی ایچینده اولمالیدیر. بو علمی وئریلره دایاناراق عالیملر حساب ائتمیشلر کی، ایکی دیلین فرقلنمه زامانی 2900 ایل بوندان اؤنجه یه دایانماقدادیر. دیلچیلیک ساعاتی نین وئردیگی بو وئرینی رادیواکتیو کاربونون وئردیگی وئریلرله موقاییسه ائتدیلر. آلئوت قؤوملرینین ساکین اولدوقلاری مکانلاردان الده ائدیلن رادیواکتیو قالیقلارینی آنالیز ائدَرَک بو قؤوملرین 3 مین ایل بوندان اؤنجه بو اراضیلرده یئرلشمهلرینی تثبیت ائتدیلر. بئلهلیکله دیلچیلیک ساعاتینین وئریلری ایله رادیواکتیو ساعاتین وئردیگی معلوماتلار بیر- بیرینی بوتؤولشدیردی. عالیملر دیلچیلیک ایل سایارلیغی نین (سال شماری) وئردیگی وئریلرله دیگر علملرین (سوسیولوژی، تاریخ، آرخئولوژی) وئردیگی وئریلری قییاسلایاراق آسییالی قؤوملرین آمئریکایا کؤچ ایستیقامتی ایله باغلی ماراقلی نظرییهلر اورتایا آتدیلار. سکیمولار و آلئوتلار آمئریکایا کؤچ ائدن سون قؤوملر اولدوقلاری اوچون بو قؤوملرین دیلینه یاخین اولان دیگر قؤوملری و اونلارین دیلینی ده آراشدیرما ضرورتی مئیدانا چیخدی. بو قؤوملرین موهاجیرت تاریخلرینی (3.000 ایل بوندان اؤنجه) بیلدیگیمیز اوچون بو قؤوملرله قوهوم اولان و آسییادا، آوروپادا یئرلشن دیگر قؤوملری کئشف ائتمک مومکوندور. بعضی عالیملر فینلرین، ماجارلارین، حتا سلاویان، ژئرمئنلر، هیندلر کیمی هیند-آوروپالی میللتلرین بئله، بو قؤوملرله موناسیبتده و باغلانتیدا اولدوقلارینی قئید ائدیرلر.
قلوبال(ائورَنسَل- جهانشمول) تئرمینلر آختاریشیندا
سؤیلنَنلردَن بئله نتیجه آلماق اولار کی، دیلچیلیک ساعاتینین ساعات سایار عقربهسی چوخ یاواش، آنجاق دایما حرکتدهدیر. او زامان بئله بیر سوال اورتایا چیخیر: هانسی لغتلر بو دَییشیم موددَتینده موقاویمت گؤستره بیلمیرلر؟ اکثر تئرمینلر چوخ آغیر و آستا بیر دَییشیم موددتی ایچَریسینده دَییشیلیرلر. اؤرنهیین شخص عوضلیکلری (ضمیرلر) "من"، "سن"، بیردن اونا قَدَر (1-10) اساس رَقملر، بدَن عضولری "قولاق"، "بورون"، "گؤز"، "دیل"، "آیاق" و "سو"، "گونش"، "آی"، "اؤلوم"، "آد" کیمی دیگر سؤزلرین دَییشمهسی چوخ آغیر و اوزون موددتده باش وئریر. روس دیلچی عالیم آ. دالکوپالسکی حساب ائدیبدیر کی، 150 آوروپا و آسییا دیللری ایچَریسینده "من" و "ایکی" سؤزلری دَییشیلمهییب، آنجاق بو 150 دیل ایچینده "سن" ضمیری بیر دیلده و "قولاق" سؤزو 10 دیلده دَییشیبدیر. بعضی سؤزلر ایسه داوامییتسیز اولموش و بیر چوخ دیللرده دَییشیک شکیلده تلففوظ ائدیلمیشدیر. "چای" (آخار سو-ایرماق) 33 دیلده، "آیاق" 35 دیلده دَییشیلمیشدیر. "اوغلان" سؤزو ایسه هر دیلده بیر نئچه دفعه دَییشیلمیشدیر. مثلا قدیم روس دیلینده "اوغلان" سؤزو "اوتروک" ایکن، ایندیکی روس دیلینده "مالچیک" اولاراق سَسلهنیر. همین سؤز اوکرایینجا و بئلاروسجا "خلوپچیک" اولاراق تلففوظ ائدیلیر. گؤروندویو کیمی داوامییتین میقداری سؤزلره گؤره دَییشیر، آنجاق بو دَییشیمله هارالارا گئدیریک؟ تصووور ائدینیز کی، بیر آنا دیل (اساس دیل) 6.000 ایل اؤنجه آلتی دیل "دوغموش"دور. مین، ایکی مین ایل کئچدیکدن سونرا بو دیللردن ان داوامییتسیز "نظارت جدوَللی" سؤزلر کنارلاشاجاقدیر و یالنیز ان داوامییتلی سؤزلر قالاجاقدیر. لاکین ان داوامییتلی سؤزلرین ده بیر دَییشیم پروسئسی، فایزی واردیر. اونلار دا چوخ اوزون سورَن بیر زامان ایچَریسینده آستاجا دا اولسا دئییشیرلر. بئله نظره گلیر کی، بیر سونراکی 6.000 ایللیک زاماندان سونرا کؤک و آنا دیلدَن اثر-علامت قالمایاجاق و داوامییت چارپیسی باطیل ائدیله جکدیر. آنجاق پروبلئم یالنیز بو دئییل. 215 سؤزدَن عیبارت اولان "نظارت جدوَلی"ندَکی تَمَل سؤزلرین دَییشمهسی، ثابیتلیگی و یاخود ایتیریلمهسی بیر طرفدنده مدنی حادیثهلرله، اینقیلابلارلا و ایتیباهلارلا باغلیدیر. "ساپ" ، " نیزه" و "دوز" کیمی. اگر اؤنجه کی بنزَتمه میزه داوام ائدَرسَک بئله سؤیله مک مومکوندور کی، ساعات سایار عقربهنین "اوبیئکتیو- عینی" حرکتی، دقیقه سایار عقربه نین " سوبیئکتیو- ذئهنی" حرکتی نین تاثیری آلتیندادیر. یعنی مدنی حادیثهلرله باغلی اولان سؤزلرین دَییشیم سورعتی مدنییتلرین دَییشیم(تغییر) و گلیشیم (تکامول) سورعتیندن آسیلیدیر.
1999- جو ایل باکی |
||
|
|
|
Materiallardan istifadə zamanı qaynağa istinad
vacibdir |