بين الخالق حقوقدا مقدراتيني تعين ائتمك پرينسيپي و گونئي آذربايجان
آیدیندیر کی سیاست گنیش علمدیر و مختلف ا نستیتوتلاری اوجمله دن : بین الخالق مناسباتلر، دیپلماسی ، دمکراسی و بین ا لخالق حقوق کیمی علملری اؤزونده جمع لشدیریر . چوخلو إئنیش یوکوشلاری موجود ، و بوتولوکده مرکب ماهییتی ایله مختلف عنصر لری ، لاکال ( محلی ) و بین الخاق سوبژ کتیولری بطنینده یرلشدیریر.
بو علمی مبارزه ، قاباقجادان معیین إئدیلمیش نائلیتلرینه باخمایاراق ، گوزله نیلمز أوغورسوزلوق لاری دا اؤزو ایله داشیییر . بوتون بونلاری نظره آلاراق قعطی نا ئلیتلری الده إئتمک أؤچون ، سیاست میدا نیندا بیر گوجلو و علمی سلاح موجودور . اودا حقوق علمیدیر.
یوخاریدا قید اولونان ا نستیتوتلارین سوبیکتلری حقوق علمینه واقف اولماقلا إلاستیکلیک فنینی قاورا یب ، دیپلوماسی و دموکراسی علملرینی أ لده رهبرتوتاراق ، نظرده توتولان هدفلرینه نايل اولا بیلرلر . بؤلگه نین و ایرا نین سیاسی دورومو بیزلری دقیق ، علمی – سیاسی و حقوقی یوللارین آراشدیرما سینا یؤنه لدیر. اؤلکه ده دولت- حکومت سیستم لرینین ده یشدیرلمه سی، سیاسی مبارزه فورمالاری کئچمیش ایله علاقده فورما و مضمون باخیمی ایله خیلی دیشیلمیشدیر . بونلاری نظره آلاراق ،کئچمیشده حاکمییت ده یشیلمه لرینده میللی ا یسته کلره اهمییت وئریلمه میشدیر.
ایراندا دولت و سیاسی بحرانلارین آنالیزی گوستریر کی ، باش ورمیش حادیثه لرده اوچ( 3) فیکیر جریانی موجودور :
- اونلاردان بیری باش وئره ن حادثه لری تکجه سیاسی باخیمیندان آنالیز ائدیب و میللی پروبلملره اهمییت وئرمه دن بو استقامتده مؤجود پروبلملرین حللینه چالیشیب و چالیشیرلار.
- ایکینجی فیکیر جریانی بیرینجی فیکیری جریانین عکسینه اولاراق پروبلئملره ساده جه میللی جهتدن یاناشیب و سیاسی-دولتی بحرانلارین حللینی بو استقامتده آختارمایا چالیشرلار.بونلارین بعضی نماینده لری اؤزلرینی ساده جه حرکت آداملاری آدلاندیریرلار.
- أوچونجو جریان آجی تاریخی تجربه لری نظره آلاراق باش وره ن حادیثه لری ، دولتی- سیاسی دیشیکلیکلری ، سیاسی- میللی باخیمیندان آنالیز ائدیر. بو جریان اؤلکه ده کی موجود بحرانی آرادان قالدیریلماسی أوچون إئله دولت فورماسینی نظرده توتور کی ، آجی تاریخی حادثه لر بیر داها تکرار اولماسین .
بین الخالق مناسبتلرده باش وئره ن اولایلارا أوتری نظر سالماقلا ، عینی زاماندا بین الخالق مناسبتلرین اساس استقامتلرینی معینلشدیرن بین الخالق حقوق سوبیکتلرینین دونیا گوروشلرینی و ائله جه ده سیاسی- اقتصادی منفعتلرینی آنالیز إئتمکله ، بیز لرین میللی – سیاسی ایستکلریمیزی تامین إئده ن دولت فورماسینی آراشدیرمالییق . یوخاریدا قید اولونان پروبلئملری نظره آلماقلا بین الخاق مقاوله لرین ، بین االخاق عهده لیکلرین ، ائله جه ده بین الخالق حقوقدا اؤز مقدراتینی تعیین إئتمک پرینسیپنه اؤتری نظر سالماق بو کیمی دیگر پروبلئملرین ده حللی أؤچون چوخ اهمییتلی اولاردی .
انسان حقوقلارینی آنالیزإئتمه ده ن ایکی پروبلمی نظرده ن کئچیر مه ل ییک .
- بو مناسبتلرده بین الخاق عهده لیکلرین خارکترینی ( خصوصییتلرینی)
- اؤزونو اداره إئتمه و مستقیلیک پروبلمینده بین الخالق حقوق پرینسیپلرینین و نورمالارینین مناسبتلری.
انسان حقوقلاری پرینسیپی باخیمیندان هر بیر انسان اؤز خالقینین اراده سینی تمثیل إئتمک أوچون ، حاکمییت قورولوشونون اداره اولونماسیندا اشتراک إئتمک حقوقو واردیر. اونا گورده خالقین اراده سی هر شئی ده ن اوستون توتولور.
بین االخالق – حقوقی استانداردلارا اویغونلاشماق اوچون " سئچیم " پروبلئمینین حللینده دولت خالقین اراده سینه تابع اولمالیدیر . بو پروبلئمین مضمون باخیمیندان حللی بین الخالق عهده لیکلرین خارکترینی معینلشدیریر . اؤزونو اداره إ ئتمه پرینسیپی ایلک دفعه ب م ت-نین ( بیرلشمیش مللتلر تشکیلاتی ) طرفیندن ایره لی سورولموشدور . وطنداشلارین آزاد شکیلده اراده لرینین ایفاده ا ئتمه سی اؤزونو اداره ائتمه باخیمیندان – سووئرئنلیک( مستقیلیک ) مضمونوندا داخلی و خارجی سیاستلرینین استقامتلرنی معین لشدیریر . داخلی اداره إ ئتمه " سیاسی اداره إئتمه " دن عبارتدیر .خالق اؤزونون دولتچیلیک اداره إئتمه باخیمیندان میللتین اراده سینی ایفاده إئتمک حقوقونا مالیکدیر .
1945-جی ایلده سان-فرانسیسکو کنفرانسیندا ، بین الخالق تشکیلاتلارین یارانماسیندا یازیلیردی کی : اؤزونو اداره إئتمه پرینسیپی خالقلارین آزاد و مستقیل شکیلده اؤز اراده لرینی ایفاده إئتمکدن عبارتدیر .
آزاد سئچکیلر و دمکراسی پرینسیپلرینه اساساً بو نظریه نین آزاد شکیلده اجراسی و بین الخاق تشکیلاتلارین طرفیندن داها جدی شکیلده دستکلنمه سی اولدوقجا ضروری دیر . عکس حالدا بین الخالق عهده لیکلر پرینسیپی اونلارین ئوزلرینه شامیل اولمالیدیر .
1966/12/16-سیندا قبول اولونموش ، سیاسی-وطنداشلیق ، اقتصادی- اجتماعی ، حقوقی و مدنی حاقلارا عاید بین الخاق مقاوله ، اؤزونو اداره إئتمه و مستقیللیک پرینسیپینین آشکار تظاهورودور. همن مقاوله نین بیرینجی ماده سینده یازیلیر : بوتون خالقلار اؤز مقدراتینی تعیین إئتمک حقوقونا مالیکدیرلر. بوحقوقلارین اساسیندا اونلار اؤزلرینین سیاسی حقوقلارینی آزاد شکیلده تعیین ادیب و سیاسی-اقتصادی ، اجتماعی – مدنی حقوقلارینین استقامتلرینی معینلشدیریرلر.
ب م ت-نین 1970-جی ایلده کی بیاننامه سینده بین الخالق حقوق پرینسیپلری مسئله سینده دولتلرین دوستلوق مناسیبتلرینین ا نکشافی حاقینداکی بیاننامه اؤز مقدراتینی تعیین إئتمک پرینسیپینی داها آرتیق مکمللشدیریب و حاکمییت سئچگیسی نین استقامتینی معیینلشدیریب : بوتون خالقلار کناردان دخالت إدیلمه دن سیاسی استاتوسلارینی( حقوقی وضعیتلرینی) معیینلشدیرمک حقوقونا مالیکدیرلر.
1975-جی ایلده هلسینکی کنفرانسیندا دمکراتیک سئچیم یولو ایله ئوز مقدراتینی تعیین إئتمک پرینسیپی بیر داها ئوز مضمونونو زنگینلشدیرمیشدیر. اورادا بئله یازیلیر : بوتون خالقلار هر زامان آزاد شکیلده کناردان مداخیله إدیلمه دن ، داخلی و خارجی سیاسی استاتوسلارینی معیین لشدیره بیلرلر .
1976-جی ایلده الجزایرکنفرانسیندا انسان و خالقیلارین حقوقلاری حاققٌیندا قبول ائدیلمیش بیاننامه نین 7-جی ماده سینده یازیلیر کی : خالقلار سئچیم یولو ایله اؤزلرینین دمکراتیک حاکمییتلرینی قورماق حقوقونا مالیکدیرلر .
عمومییتله داخلی سیاستده ئوزونو اداره إئتمه پرینسیپیندن صحبت گئد نده آشاغیداکی حقوقلار نظرده توتولور :
1-بوتون آزادلیقلاردان استفاده ائدیب هر خالق اؤز حاکمییت اورقانلارینی یارادیر ،
2-بو حاکمییت باشقا بین الخالق سوبیکتلرله بیرلشمک حقوقونا مالیکدیرلر .
ب م ت-نین عالی شوراسینین 130/46 - نمره لی قطعنامه سینده میللی مستقیللیک و داخیلی ایشلرین اداره اولونماسی خالقیلارین میللی حقوقلاری ساییلیر.
1990-1992-جی ایللرده ب م ت –نین طرفیندن قبول ائدیلمیش بیاننامه لر یوخاریدا قید اولونان حقوقلارین مکمل لشدیریلمه سینده اهمییتلی رول اویناییر ، دولتلرین عهده لیکری حاققییندا دئییلیر کی : دولتلر بو ساحه ده ضروری مکانیزم لری قبول ائدیب و وطنداشلارین بو پروسسه ده بیر باشا اشتراکینی تأمین ا ئتمه لیدیرلر . قید إئتمک لازمدیر کی ، بین الخالق سئچیم حقوقی میللی مستقیللیک حاققییندا ینی پرینسیپ دئیل . ئوز مقدراتینی تعیین إئتمک اساس آزادلیقلاری الده رهبر توتوب سئچیم حقوقو واسطه سی ایله حیاتا کئچیرلمه لیدیر . بئله لیکله خالقین اراده سی دولت حاکمییتی نین اساسینی تشکیل ائدیر .
تاسفلر اولسون کی ، بین الخالق سئچیم حقوقو بوگونه کیمی بیزیم اؤلکه میزده آنالیز اولمامیشدیر .قید اولونان بین الخالق پرینسیپلری نظردن کئچیرمکله گورونور کی ، بیزیم خالقیمیزین حقوقلاری کوبودجاسینا پوزولوب و آذربایجان تورکلری ئوز حاکمییتلری یئرینه ، تهران حوکومتی تحمیلی ( اجباری ) نماینده لیک اوصولونو زورلا حیاتا کئچیریر .
عمومییتله خالقیلارین حقوقلارینا عاید بیناالخالق مقاوله لر اؤز مقدزاتینی تعیین إئتمه پرینسیپینده ،اطرافلی ایضاح ائدیلمه میشدیر. بو حاقدا داها آرتیق نمونه لر گوسترمک اولار.
1968-جی ایل مای آینین 13-ده ب م ت طرفیندن تهراندا انسان حقوقلارینا عاید بین الخالق کنفرانس کئچیریلمیشدیر. همین کنفرانسین 3-جو ماده سینده سیاسی – وطنداشلیق ، اقتصادی- اجتماعی مدنی حقوقلارین تأمین اولونماسینا اشاره اولونور . بو مقاوله نین همین ماده سینده جدی شکیلده 16 دکابر 1966-جی ایلده کی قبول إئدیلمیش خالقلارین حقوقلارینی تعیین إئتمه پرینسیپینی بلاواسیطه حیاتا کئچیریلمه سینه اشاره اولونور . تاسفله بو و دیگر آنالوژی بین الخالق مقاوله لر نه پهلوی رژیمی ، نه ده اسلامی رژیم طرفیندن ئولکه ده یاشایان خالقلارین نظرینه چاتدیریلمامیشدیر . همین بین الخاق مقاوله لرین اجراسیندا ایران دولتی بین الخالق عهده لیک داشئیر.
نظرده توتولان مسئله یه آیدنلیق گتیرمک اوچون اؤلکه نین داخیلی پروبلئملرینه معیین سویه ده آیدینلیق گئتیرمک لازمدیر .بو پروسسئده موجود پروبلئمین حللی اوچون ، حقوق پرینسیپلرینه اویغون اولاراق دولت و حقوق نظریه سینه اساسأ ، دولت مکانیزمینی معیین لشدیرمک لازمدیر . اؤلکه نین سیاسی-اجتئماعی حیاتینداکی ده ئشیکلیک و یئنی لیکلرده آذربایجان تورکلری همیشه آپاریجی رول اوینایبلار . ایراندا ایلک دفعه اولاراق پارلامنت فورماسینی آذربایجانلیلار گتیریب و مشروطه حرکاتینا باشلامیشلار . خیابانی حرکاتی ایلک دفعه اولاراق ایراندا دمکراسی شعاری ایله چیخیش ائدیب و آذربایجاندا آذادیستان میللی حکومتینین یارانماسی ایله قیاما باشلامیشلاار .1945-1946-جی ایللرده س.ج. پیشه وری نین باشچیلیغی ایله تبریزده آذربایجان تورکلرینین ایسته یی ایله میللی حکومت یارانیر . بو حکومت ده ایرانا دمکراسی ، آذربایجانا میللی حکومت شعاری ایله چیخیش ائدیب و بیر ایلین عرضینده اؤلکه داخیلینده آذربایجانلیلار بویوک نائلییتلرالده إتمیشلر .
1979-جو ایل انقلابیندا آذربایجان تورکلری پهلوی سلاله سینین داغیلماسیندا اساس رول اوینامیشلار .انقلابدان بیر نئچه آی کئچند ن سونرا خالق مسلمان تشکیلاتی ، میللتیمیزین میللی ایسته کلری نین حیاتا کئچیریلمه سی اوغروندا مبارزه یه باشلادی .
اؤلکه یه آنایاسالیق شاهلیق اوصول اداره سی گتیره ن حرکات بوغولدو . خیابانی حرکاتی ایرانا دمکراسی ایسته مه سینه باخمایاراق قدٌارجاسینا محو إدیلدی . بو حرکات ایران تاریخینده دموکراسی اوغروندا مبارزه نین اساسینی قویدو. پیشه وری حرکاتی ئولکه ده کی باشقا خالقلارا میللی مختاریتین یوللارینی ئویره تدی . بو دموکراتیک و میللی حرکاتلار مرکزی تهران حکومتی طرفیندن قدارجاسینا محو إدیلمیشلر .میللتیمیزین 70 ایله یاخین مبارزه سی میللی حاقلاریمیزین تامیینی اوچون هیچ بیر مثبت نتیجه وئرمه دی . پرزید نت خاتمی نین اصلاحات آدی آ لتیندا باشلادیغی حرکاتدا میللتیمیزه وئردیگی وعده لردی ئیرینه ئیتیرمه دی . ایللر بویو پهلوی سلا له سی ،واوندان سونرا اسلام رژیمی آذربایجان تورپاقلارینی باشقا باشقا استانلارا بؤلمکله آذربایجانی کیچیلتمه یه چالیشیبلار .آذربایجان تورکلرینین یاریسیندان چوخو آذربایجان آدینی داشییان تورپاقلاردان کناردا یاشاییرلار . بو و دیگر سیاسی –میللی پروبلئملرین ( اراضی ، اقتصادی ، میللی –مدنی ، سیاسی- وطنداشلیق ...) حللی اوچون ، میللی – سیاسی ایستکلریمیزی تأمین إئده ن دولت مکانیزمینی معیینلشدیریب و اونا چاتان یولاری آراشدیرمالییق . آذربایجان تورکلری اؤز مبارزه لرینی میللی – سیاسی استقامتلرده انکشاف إئتدیرمک اوچون مقدراتینی تعیین إئتمک پرینسیپینی بین ا لخالق حقوق پرینسیپلره رینه اسا سأ ، اؤزونون حقوقی دولتینی و مدنی جمعییتینی یاراتماق اؤچون اصرارلی اولمالیدر .
آذربایجان تورکلری و اؤلکه ده یاشایان دیگر خالقلار سیاسی استاتوسلارینی معیینلشدیریب و میللی ظلمه سون قویماق اوچون معیین دمکراتیک کئچید مرحله سینه احتییاجلاری واردیر .
همین مرحله نی تنظیمله ین نورمالار و اونلاری حل إئدن یولارا دایرآشاغیداکی پرینسیپلری گوسترمک اولار .
1. مرکزی حاکمییتین مللی ظلمومه سون قویماق اوچون میللت و إتنیک(قومی) آزلیقلار" ایران میللتی" آدی آلتیندا یوخ ، منسوب اولدوقلاری إئتنوس( خالق ) آدی ایله مبارزه اپارمالیدیرلار ،
2. کئچید مرحله سینده میللی سیتمه معروض قالمیش میللتلرین مناسبتلرینی تنظیمله ین نورمالاری معیینلشدیرمک ،
3. ایرانداکی آجی تاریخی تجربه گؤستریر کی ،اؤز میللی حاقلاری اوغروندا تک باشینامبارزه یه قالخان میللتین حرکاتی مرکزی حکومت طرفیندن قدارجاسینا بوغولور . اودور کی بو آجی تاریخی تجربه دن نتیجه چیخاراراق ، میللی حاقلارین اوغروندا مبارزه آپاران خالقلار و تشکیلاتلار واحد میللی – سیاسی پلاتفرما اطرافیندا بیرلشمه لیدیرلر .
بین الخالق حقوق پرینسیپینه اساسلاناراق ، خالقلارین مقدراتینی تعیین إئتمه پرینسیپی نین و اؤلکه نین میللی – سیاسی بحرانیین آنالیزی اؤلکه خالقلاری قارشیسیندا بیر سئوال اورتایا قویور: هانسی دولت فورماسی میللی – سیاسی ، اقتصادی ، مدنی و اراضی پروبلئملری نین تأمینی اوچون دوزگون فورما اولا بیلر. بو سوالا جواب وئرمه دن اؤنجه بیر مسئله یه آیدینلیق گتیرمک لازیمدیر . کئچید مرحله سی نه دن عبارتدیر ؟ غیری دمکراتیک اؤلکه لرده هیچ بیر خالق اؤز مقدراتینی تعیین إئده بیلمه میش و اؤزلرینین سیاسی استاتوسلارینی تأمین إئده ن دولت مکانیزمینی قورا بیلمه میشلر .
دمکراسی اوغروندا مبارزه آپاران اؤلکلرده ، خالقیلار ئوز مقدراتینی تعیین إئتمه پرینسیپینی الده إئتمک اوچون معیین دمکراتیک کئچید مرحله سینی کئچیرمیشلر . ایران ئولکه سینده خالقلارین مقدراتینی تعیین إئتمه پرینسیپینی حیاتا کئچیره ن دولتچیلیک فورماسی : پارلامنت جمهوریتی اولمالیدیر . مرکزلشدیرلمیش دولت سیستمینین قارشیسینی آلماق اوچون اؤلکه ده کی خالقلار ، اؤز خالقلارینین ساینی نظره آلاراق اؤلکه نین میللی مجلیسنی فورمالشدیرمالیدیرلار. اؤلکه باشچیسینی " پرزیدنتنی " میللی مجلس سئچمه لیدیر. میللی مجلس اساس قانون وئریجی اورقان اولاراق عینی زاماندا اؤلکه نین خاریجی سیاستینین اساس استقامتلرینی معیین لشدیریر . بئله لیکله ، مدنی جمعیتین و حقوقی دولتین یارانماسیندا خالقلارین بلاواسطه اشتراکینا شرایط یارانیر .
کئچید مرحله سینین اساس میللی- سیاسی پروبلئمینین چیخیش یولو و دولت مکانیزمی ، جمهوریت دولت فورماسینداؤزعکسینی تاپا بیلر.
پرویز اسدی
___________________________________________________________
بين الخالق حقوقدا مقّدراتينی تعيين اتمه پرينسيپی (2)
گونی آذربايجان تورکلری ميللی ـ سياسی ايستکلرينی هانسی شعارآلتيندا اورتايا قويولمالی وهمين طلباتلاری اوغروندا موباريزه آپارماليديرلار؟
هربير پروبلمين حلّينده، مسله نين قويلوشو و همين پروبلمين آرادان قالديريلماسي اوچون معين اولونان مکانيزمين چوخ بويؤک اهميتي واردير. آذربايجان تورکلری اؤز ميلی ـ سياسی ايستکلرينه نائيل اولماسيندا اَن بويؤک مانعه لردن بيريسي شووينيزم سياستينين ايران ميلّتی آدی آلتيندا خالقلارين حقوقلارينين پوزولماسياستينين زامان ـ زامان داوام اِتديريلمه سيندن عبارت دير.
«ايران ميلّتی» آدی آلتيندا اؤلکه ده کی خالقلارين حقوقلارينين تاپدالانماسی محض شووينيستی سياستين اساسينی قويور. بوسياستين قارشيسينی آلماق اوچون اؤلکه ده ياشايان خالقلار و اِله جه ده آذربايجان تورکلری اؤز ميلّتينين آدی آلتيندا چيخيش اتمه ليدير.
1813 ـ جی ايل اُکتابر آينين 12ـ ده (190 ايل بوندان اول) منفور گلستان موقاويله سينين نتيجه سينده ايکيّه پارچالانمش آذربايجان تورکلری چوخ آغير، کِشمه کِچلی يوللار کِچيب گليب بوگونه چاتميشدير.
اگر بوگون بوخالقين چيچيک حيصّه سی آذربايجان جمهوريتی آدی آلتيندا اؤزونون مستقيل دؤولتينی ياراديبسا ودونيا جمعيّتی طرفيندن آذربايجان دؤولتی و اِله جه ده 8 ميليونلوق جمعيّتی، ميلّتی کيمی تانينيب، دونيا جمعيّتينه قوشولوبسا، بس اوندا بو خالقين بويؤک حيصّه سی (30 ميليوندان آرتيق) داها آرتيق حاقليديرکی، ميلّت کيمی چيخيش اِديب واؤز ميللی ـ سياسی حقوقلاري حاقدا، اؤز مقدّراتينی تعين اِتمه سی اوغروندا موباريزه آپارسين.
بومنطيقه اساساً اؤلکه ده ياشايان ديگر خالقلار(کرد، عرب، فارس، بلوچ، ترکمن وس ...) اؤز ملّتلرينين آدی آلتيندا موباريزه يه قوشولوب ونتيجه اعتباری ايله قوندارما «ايران ميلّتی» سؤزو اؤزاهميتينی ايتيرمه ليدير. بِله ليکله، خالقلارين برابر حقوقلوغو تأمين اولونماليدير. بونا نمونه اولاراق ياخين کِچميشده سووتلر بيرليينين ترکيبينه وبو ترکيبده ياشايان خالقلارين موقعلرينه نظر سالديقدا گؤروروک کی، سووتلر بيرليي ميلّتی آدی آلتيندا حيات سورن سووت وطنداشی بو دؤولتين داغيلماسی ايله تاريخه قوووشور. او ترکيبده ياشايان خالقلار سووت ميلّتی مفکوره سينين داغيلماسينا باخماياراق بوخالقلار اؤزميلّتلرينين آدی آلتيندا مستقيل دؤولتلرينی قورموش و ميللی ـ سياسی ايستکلرينه نائيل اولموشدولار.
بين الخالق حقوقون تانينميش پرينسيپلريندن بيريسی خالقلارين اؤز مقدّراتينين تعين اِتمه سی برابر حقوقلوغو پرينسيپيندن عبارتدير. مقدّراتينين تعين اِتمه پرينسيپی 5 اساس ايستاتوسا ماليکدير.
1ـ سياسی ايستاتوس.
2ـ اقتصادی ايستاتوس.
3ـ اجتماعی ايستاتوس.
4ـ مدنی ايستاتوس.
5ـ ملکيّت ايستاتوس (طبيعی ثروتلر ايستاتوسو)
بو ايستاتوسون بيرگه تأمين اولونماسی خالقلارين مقدّراتيني تعين اِتمه پرينسيپينی مکمّل معناسينی، اِله جه ده ميللی ـ مستقيل دؤولتينين يارانماسينين اساسينی تشکيل اِدير. مستقيل دؤولتين يارانماسی وآزاد شکيلده باشقا دؤولته قوشولماسی ويا اونونلا بيرليک تشکيل اِتمه سی بو ويا ديگر فورمادا سياسی ايستاتوسونو معين لشديرمک، اؤز مقدّراتيني تعين اِتمه دئمکدير.
هِچ بيردؤولتين ويا قورومون حاقّی يوخدورکی، يوخاريدا قيد اولونان حقوقلارين هانسي سا ميلّتين اَليندن آلسين. اگر بِله حال باش وِررسه، همين دؤولتّ ب م ت نين نظامنامه سينه اساساً بين الخالق مسئوليته جلب اولونماليدير. مقدّراتيني تعين اِتمه پرينسيپي ميلّتين اساس حقوقونداندير. بوپرينسيپ خالقلارين حقوقی باخيميندان ايستکلرينی اَلده اِتمه سی باخيميندان اوچونجو دونيا اؤلکه لرده وچوخ ميلّتی اؤلکه لرده چوخ اؤنمليدير.
19ـ جو عصرين سياسی ادبياتيندا ميلّت پرينسيپی آدی آلتيندا اؤزونه يِرآچمش بوسياست خالقلارين مقدّراتيني تعين اِتمه سينده واونلارين سياسی ـ حقوقی ،اجتماعی ـ اقتصادی، مدنی حاقلارينين اَلده اِتمه سينده ظولم آلتيندا ياشايان خالقلارين اساس شعارينا چِوريلميشدير. اجتماعی ـ سياسی عالمده ايلک دفعه اولاراق آوروپادا 19ـ جو عصرده مونارخيزم(پادشاهلیق) دؤولت قورلوشونون داغيلماسی ايله لِگِتيزم (قانونيليک) شعاری ايله رسميلشيب و خالقلارين مقدّراتيني تعين اِتمه پرينسيپي آزادليق ودؤولتچيليک شعارينا چِوريلميشدير.
15ـ1814 ـ جی ايللرده ويين کنفرانسيندا، 1818ـ جی ايلده آخِن ده مقدس بيرليک کنفرانسيندا، 1820 ـ جی ايلده وِراون کنفرانسيندا بين الخالق قانونلاری نظره آليب لِِگِتيزم پرينسيپينين محکملنمه سينين بو واسطه ايله حياتا کِچيريللر. بو کنفرانسلارين اساس پرينسيپی اوندان عبارت ايدی کی، دؤولتلرين داخلی ايشلرينده حربی مداخله يول وِريلمزدی.
آزادليغی اوغروندا موباريزه نی خالقلارين اؤز مقدّراتيني تعين اِتمه پرينسيپينين اساسيندا معينلشديرمليدير. خالقلارين آزادليغينی و اؤز مقدّراتيني تعين اِتمه پرينسيپي بين الخالق حقوقدا اونو گؤستريرکی، خالقلارآزادليغي اوغرونداموباريزه ده دؤولتلرله ياناشی بين الخالق حقوقون سوبيِکتی کيمی چيخيش اِديللر.
ميلّت پرينسيپی 1789ـ جی ايلده فرانسا بورژوا انقلابيندان باشلاياراق بين الخالق حقوقدا اساس پرينسيپ کيمی گؤتورولموشدور. بوحالدا بيزلرين قارشيسيندا دوران اساس پروبلملردن اَن اؤنمليسی اوندان عبارتديرکی، بيز بير ميلّت اولاراق اؤز حقوقلاريميزين تأمينی اوچون موباريزه آپاراق. ايران ميلّتی آدی آلتيندا يوخ، بو اؤلکه ده ياشايان ميلّتلرين حقوقلارينين مدافعه سی اوچون اونلار اؤزميلّتلری آدی آلتيندا اَلبير اولوب ارتجاع ايله موباريزه آپارماليديرلار. اونلار مقدّراتيني تعين اِتمه پرينسيپيني اَلده رهبرتوتوب دؤولتچيليک پروبلمينی ملت حقوقو باخيميندان اورتايا قويماليديرلار.
ميلّت پرينسيپينين مترقيليي نه دن عبارت دير؟
ميلّت پرينسيپي اؤزونون دموکراتيک ماهيتی ايله تاريخی ـ سياسی، اجتماعی ـ اقتصادی پروسسلرين موفقيتله سونا چاتماسيندان عبارت دير. بين الخالق حقوقي باخيميندان ميلّت پرينسيپينين اهميتی اوندان عبارت کی، لِگِتيزيمليک (قانونيليک) پرنسيپی اساسيندا بير ميلّتين داخيلی ايشلرينده کنار دؤولتين حربی موداخيله سی يول وِريلمزدير. اِله بوپرينسيپين اساسيندا يِنی بيرپرينسيپ اورتايا چيخير. اودا مقدّراتيني تعين اِتمه ده ميلّت حقوقونون عالي لييندن عبارتدير. اونا گؤره ده مترقی دؤولتلرين ومدنی جمعيتلرين اساسينی بوپرينسيپ تشکيل اِدير: دؤولت خالقين اراده سينه تابع اولماليدير.
ميلّت پرينسيپي واونونلا ياناشی لِگِتيزيمليک (قانونيليک) پرينسيپی ايلک دفعه اولاراق آوروپانين اينکشاف اِتمکده اولان اؤلکه لرينده وشمالی آمريکادا استفاده اولونموشدور. آمريکاليلار اينگيليسلرين عليه ينه موباريزه ده مقدّراتيني تعين اِتمه پرينسيپيندن استفاده اِديب اؤزلرينين ميللی دؤولتلرينين قورولماسی اوغروندا موباريزه آپارميشلار. مستقيل ميللی دؤولتين يارانماسينين اساسينی ميلّت پرينسيپي، لِگِتيزيمليک (قانونيليک) پرينسيپی تشکيل اِدير. اوچونجو دونيا اؤلکه لرينين ميللی بورژووازياسينين اساس شعارينيدا محض بوپرينسيپ تشکيل اِدير. ميلّت پرينسيپي شعاری ايله چيخيش اِتمه نين مثبت طرفی اونداديرکی، موباريزه اصولونو کوتله وي لشديريب وصينفی فورمادان چيخارير.بِله ليکله، ميلّت حقوقونو لِگِتيزيم ـ لشديرير. بومسئله ديگر طرفدن ميللی معاريف پرورليک سياستينين اساسينی محکملنديرير.
بين الخالق حقوقدا مقدّراتيني تعين اِتمه پرينسيپی، يعنی داخيلی سياستين ايستقامتلرينی معين لشديرمک وباشقا سؤزله دِسک اؤزونون حقوقی ـ سياسی ، اجتماعی ـ اقتصادی ومدنی وارليغينا ييه دورماق اوچون اؤزونون حاکميّت اورگانلارينی ياراتماقدان عبارتدير. بوحالدا داخيلی سياستله خاريجی سياستين قارشليقلی علاقه سينين نتيجه سيديرکی، اؤز حاکميّت اورگانلارينی يارادان ميلّت بين الخالق مناسبتلرده، ديگر بين الخالق حقوق سوبيکتلری ايله برابر حقوقلو اولاراق بين الخالق جمعيتين عضوو اولور و بِله ليکله، بيرميلّتين دونيوي لشمه سيندن صحبت گِده بيلر.
بين الخالق مناسبتلرده باش وِرن حادثه لره اؤتری نظرسالماقلا، اِله جه ده بين الخالق مناسبتلرين اساس ايستقامتلرينين معين لشديرن بين الخالق حقوق سوبيتکلرينين دونيا گؤروشلرينی و اِله جه ده سياسي ـ اقتصادی منفعتلرينی آناليز اِتمکله، بيزلر اؤز ميللی ـ سياسی ايستکلريميزی تأمين اِدن دؤولت فورماسينی آراشديرماليق. يوخاريدا قيد اولونان پرابلملری نظره آلماقلا بين الخالق مقاويله لرين، بين الخالق عهده ليکلرين، اِله جه ده بين الخالق حقوقدا اؤز مقدّراتيني تعين اِتمه پرينسيپينه اؤتری نظرسالماق بوپرابلملرين حلّی اوچون چوخ اؤنملی اولاردی.
انسان حقوقلارينی آناليز اِتمه دن 2 پرابلمی نظردن کِچيرمه لي یک.
ـ بومناسبتلرده بين الخالق اؤهده ليکلرين خصوصییتلرینی ،
ـ اؤزونو ايداره اِتمه ومستقيلليک پروبلمينده بين الخالق حقوق پرينسيپلرينين ونورمالارينين مناسبتلرینی.
انسان حاقلاری پرينسيپی باخيميندان هربير انسان اؤز خالقينين ايراده سينی تمثيل اِتمک اچون حاکميّت قورلوشونون ايداره اولونماسيندا ايشتراک اِتمک حقوقو واردی. اوناگؤره ده خالقين ايراده سی هرشِی دن اوستون توتولور. بين الخالق ـ حقوقو ايستانداردلارا اويغونلاشماق اوچون «سِچيم» پروبلمينين حلّينده دؤولت خالقين ايراده سينه تابع اولماليدير. بوپروبلمين مضمون باخيميندان حلّی بين الخالق اؤهده ليکلرين کوررِکتورونو(خصوصییتلرینی) معين لشديرير. اؤزونو ايداره اِتمه پرينسيپی ايلک دفعه ب م ت طرفيندن ايرلی سورولموشدور. وطنداشلارين آزاد شکيلده اؤز ايراده لرينی ايفاده اِتمه سی اؤزونون ايداره اِتمه باخيميندان ـ سووِرينليک مضمونوندا داخيلی وخاريجی سياستلرينين ايستقامتلرينی معين لشديرير. داخيلی ايداره اِتمه سياسی ايداره اِتمه دن عبارت دير.
1945ـ جی ايلده سانفرانسيسکو کنفرانسيندا بين الخالق تشکيلاتلارين يارانماسيندا دِيليردی کی: اؤزونو ايداره اِتمه پرينسيپی خالقلارين آزاد ومستقيل شکيلده اؤز ايراده لرينی ايفاده اِتمکدن عبارت دير.
آزاد سِچگی لر ودموکراسی پرينسيپلرينه اساساً بونظريه نين آزاد شکيلده ايجراسی و بين الخالق تشکيلاتلارين طرفيندن داها جدی شکيلده دستکلنمه سی اولدوقجا ضروری دير. عکس حالدا بين الخالق اؤهده ليکلر پرينسيپی همين تشکيلاتلارين اؤزلرينه شاميل اولمالی دير.
1966ـ جی ايل دِکابر آيينين 16سيندا قبول اولونموش وطنداشليق وسياسی حقوقلار، اقتصادی، اجتماعی ومدنی حقوقلارا عائيد بين الخالق موقاويله نين قبولو اؤزونو ايداره اِتمه ومستقيلّيک پرينسيپينين آشکار تظاهرودور. همين موقاويله نين 1ـ جی ماده سينده دِيلير: بوتون خالقلار اؤز مقدراتينی تعين اِتمک حقوقونا ماليک ديلر. بوحقوقلارين اساسيندا اونلار اؤزلرينين سياسی حقوقلارينی آزاد شکيلده تعين اِديب و سياسي ـ اقتصادی ، اجتماعی ـ مدنی حقوقلارين ايستقامتلرينی معين لشديرلر.
ب م ت ـ نين 1970ـ جی ايل بيان نامه سينده بين الخالق حقوق پرينسيپلري مسئله سينده دؤولتلرين دوستلوق مناسبتلرينين اينکشافی حاقينداکی بيان نامه اؤز مقدراتينی تعين اِتمه پرينسيپينی داها آرتيق مکمّللشديريب وحاکميّت سِچگي سينين ايستقامتينی معين لشديريب. بوتون خالقلار کناردان موداخيله اِديلمه دن سياسی ايستاتوسلارينی معين لشديرمک حقوقونا ماليک ديلر.
1975ـ جی ايل هلسينکی کنفرانسيندا دموکراتيک سِچيم يولو ايله اؤز مقدراتينی تعين اِتمه پرينسيپي بيرداها اؤز مضمونونو زنگين لشديرميشدير. اورادا دِيلير: بوتون خالقلار هرزامان آزادشکیلده کناردان موداخيله اِديلمه دن، داخيلی وخاريجی سياسی ايستاتوسلارينی معين لشديره بيلرلر.
1976ـ جی ايل الجزايرکنفرانسيندا قبول اِديلميش انسان وخالقلارين حقوقلاری حاقيندا بيان نامه نين 7ـ جی ماده سينده دِييليرکی: خالقلار اؤز سِچيم يولو ايله اؤزلرينين دموکراتيک حاکميّتلرينی قورماق حقوقونا ماليکديرلر.
داخيلی سياستده اؤزونو ايداره اِتمه پرينسيپيندن صحبت گِدنده آشاغيداکی حقوقلار نظرده توتولور:
1ـ بوتون آزادليقلاردان ايستفاده اِديب هرخالق اؤز حاکميّت اورگانلارينی يارادير.
2ـ يارانان حاکميّت باشقا بين الخالق سوبيِکتلره بيرلشمک حقوقونا ماليکدير.
ب م ت ـ نين عالی شوراسينين130/46 نمره لی قطعنامه سينده ميللی مستقيلّيک وداخيلی ايشلرين ايداره اولونماسی خالقلارين ميللی حقوقلاری ساييلير. 92 ـ1990ـ جی ايلرده ب م ت ـ نين طرفيندن قبول اِديلميش بيان نامه لر يوخاريدا قيد اولونان حقوقلارين مکمّل لشديرلمه سينده اهميتلی رول اويناير. دؤولتلرين اؤهده ليکلری حاقيندا دِييليرکی: دؤولتلر بوساحه ده ضروری مکانیزملری قبول اِديب و وطنداشلارين بو پروسسده بيرباشا ايشتراکينی تأمين اِتمه لی ديلر. قيد اِتمک لازيم ديرکی، بين الخالق سِچيم حقوقو ميللی مستقيلليک حاقيندا يِنی پرينسيپ دِييل. اؤز مقدراتينی تعين اِتمه پرينسيپي اساس آزادليقلاری اَلده رهبر توتوب، سِچيم حقوقو واسيطه سی ايله حياته کِچيرمه لی دير. بِله ليکله، خالقين ايراده سی دؤولت حاکميّتينين اساسينی تشکيل اِدير.
تأسفلر اولسون کی، بين الخالق سِچيم حقوقو بوگونه کيمی بيزيم اؤلکه ميزده آناليز اِديلمه ميشدير. قيد اولونان بين الخالق پرينسيپلري نظردن کِچيرديکده گؤرونورکی، بيزيم خالقيميزين حقوقلاری کوبوتجاسينا پوزولور. آذربايجان تورکلرينين حاکميّتي عوضينه مرکزی حکومت بيزيم خالقيميزا ايجباری نماينده ليک حاکميّت اصولونو زورلا حياتا کِچيرير.
عموميتله خالقلارين حقوقلارينا عائيد بين الخالق موقاويله لر اؤز مقدراتينی تعين اِتمه پرينسيپينده اطرافلی ايضاح اِديلمه ميشدير. بوساحه ده داها آرتيق نمونه لر گتيرمک اولار. ماراقلی دير، 1968ـ جی ايل آپريل آيينين 22ـ دن مای آيينين 13ـ دَک، ب م ت طرفيندن تهراندا انسان حقوقلاری موضوع سوندا بين الخالق کنفرانس کِچيريلميشدير. همين کنفرانسيندا قبول اِديلميش بيان نامه نين 3ـ جی ماده سينده سياسی ـ وطنداشليق، اقتصادی ـ اجتماعی ومدنی حاقلارين تأمين اولونماسينا ايشاره اولونور. بو موقاويله نين همين ماده سينده جدی شکيلده 16ـ دکابر 1966ـ جی ايلده قبول اِديلميش خالقلارين مقدراتينی تعين اِتمه پرينسيپينی بيلاواسيطه حياته کِچيريلمه سينه ايشاره اولونور. تأسف کی، بو وديگر آنالوژی بين الخالق موقاويله لر نه پهلوی رژيمی، نه ده ايسلام رژيمی طرفيندن اؤلکه ده ياشايان خالقلارين نظرينه چاتديريلماميشدير. قيد اِتمک لازيمديرکی، همين بين الخالق موقاويله لرين ايجراسيندا ايران دؤولتی بين الخالق اؤهده ليک داشيير. عکس صورتده بين الخالق مسئوليته جلب اولونماليدير.
بوتون بوآناليزلرين مقصدی اوندان عبارتديرکی، هانسی موقع ده وشرايطده اؤلکه ده خالقلار مقدراتينی تعين اِتمک پرينسيپينه نائيل اولا بيلرلر. سياسی ـ ميللی وتاريخی تجربه گؤستريرکی، غيردموکراتيک اؤلکه لرده هِچ بير ميلّت ميللی ايستکلريني اَلده اِده بيلمه ميشدير. قيد اولونان مقصده نائيل اولماق اوچون بيرينجی مرحله ده مرکزی حاکميّتين ميللی ظولمونه سون قويماق وايکينجی مرحله ده مقدراتينی تعين اِتمه پرينسيپينه نائيل اولماق اوچون دموکراتيک کِچيد مرحله سينين يارانماسی ضروری دير. بونون اوچون ده اوچ اساس شرط واجيب دير:
1. ميللی سيتَمه سون قويماق اوچون، اؤلکه ده ياشايان خالقلار«ايران ميلّتی» آدی آلتيندا يوخ، منسوب اولدوقلاری اِتنوس «خالق» آدی ايله موباريزه آپارماليديرلار.
2. آجی تاريخی تجربه گؤستريرکی، چوخ ميلّتلی اؤلکه لرده و اِله جه ده ايران دا ميللی حاقلاری اوغروندا تک باشينا موباريزه آپاران ميلّتين حرکاتی مرکزی حکومت طرفيندن قَدّارجاسينا بوغولور. اودورکی، بو آجی تاريخی تجربه نی نظره آلاراق نتيجه چيخارمالي يوک کی، ميللی ـ سياسی حاقلارين تأمينی اوچون خالقلار وتشکيلاتلار واحيد ميللی ـ سياسی پلاتفورما اطرافيندا بيرلشمه لی ديرلر.
3. کِچيد مرحله سينده ميللی ظولمه معروض قالميش ميلّتلرين مناسبتلری تنظيمله ين نورمالاری معين لشديرمک.
نظرده توتولان ايستکلرين حياتا کِچيريلمه سينده دؤولت مکانيزمی بويؤک اهميّت داشيير. ميلّت پرينسيپينی نظره آلاراق قيد اِتمک لازيمديرکی، آذربايجان تورکلرينين موقعی جمعيّت واراضی باخيميندان اؤلکه ده ياشايان ديگر خالقلارلا مقايسه ده چوخ فرقليدير. مرکزی حاکميّتين شووينيستی سياستی نتيجه سينده آذربايجانا مخصوص اراضی لرين باشقا آدلارلا آدلانديريلماسی، زامان ـ زامان آذربايجان اراضی لرينين کيچيديلمه سی ويا ايقتصادی ـ ميللی عدالت سيز سياستلری نتيجه سينده آذربايجان تورکلرينين چوخ حيصّه سی اؤلکه نين ديگر بؤلگه لرينده ياشاماغا مجبور اولونموشلار.بو عدالت سيز سياستين نتيجه سی ديرکی، آذربايجانين جنوب حيصّه سينين سياسی ـ جغرافی موقعی مرکزی حاکميّت طرفيندن پوزولموشدور. شووينيستی سياست اؤلکه ده ياشايان ميلّتلرين ميللی حاقلارينی تاپتالاماق اوچون اراضی موقعلرينی دَه يشديريب وبِله ليکله، آسيميلياسيا سياستينی (بيرخالقين مدنيتينه، ياشايشينا، ديلينه وس . تأثيراِتمک يولو ايله اؤزونه اوخشاتماق) حياتا کِچيرمه يه چاليشيبلار.
يوخاريدا قيد اولونان پروبلملرين حلّی اوچون معين دموکراتيک کِچيد مرحله سی لازيمدير. مرکزلشديريلمه ميش دؤولت قورلوشو فورماسی، جمهوريت فورماسی بو وديگر پروبلملرين حلّينده يگانه چيخيش يولو اولا بيلر.
ايران اؤلکه سينده سياسی ـ ميللی حاقلارين تأمينی اوچون دموکراتيک کِچيد مرحله سی لابود دور.
تک بيزيم اؤلکه ميزده دئيل، بلکه دونيانين باشقا چوخ ميلّتلی اؤلکه لرينده ده ميللی ـ سياسي ايستکلرين تأمينی اوچون کِچيد مرحله سی دموکراتيک وميللی حاقلارين تأمينينده حل اِديجی مقام اولموشدور.
اؤلکه ده ميللی ـ سياسي، ايقتصادی ـ اجتماعی، مدنی واراضی پروبلملرينين آرادان قالديريلماسيندا، ميلّتلرين مقدراتينی تعين اِتمه پرينسيپينين تأمينی اوچون کِچيد مرحله سينين دؤولتچيليک فورماسی، مرکزلشديريلمه ميش پارلامِنتلی جمهوريت اولماليدير. مرکزی حاکميّتين شووينيست تجاووزکار سياستينين قارشيسينی آلماق اوچون اؤلکه ده کی ميلّتلر کِچيد مرحله سينده اؤز ميلّتلرينين سايي اساسيندا اؤلکه نين ميللی مجليسينی فورمالاشديرماليديرلار. اؤلکه باشچيسينی ـ پرِزيدنتينی ميللی مجليس سِچمه ليدير. ميللی مجليس اساس قانون وِريجی اورگان اولاراق قانونون عالي لينی تأمين اِتمه لی واؤلکه نين خاريجی سياستينين اساس ايستيقامتلرينی معين لشديرمه ليدير. آنجاق بِله دؤولت قورلوشو فورماسينين نتيجه سيديرکی، حقوق دؤولتين ومدنی جمعيّتين يارانماسيندان صحبت گِده بيلر. دموکراتيا بواؤلکه ده اوزامان حکم سوره بولرکی، ميلّتلر مقدراتينی تعين اِتمه لرينده بيلاواسيطه ايشتراک اِتسينلر. بونون اوچون ده مرکزلشديريلمه ميش دؤولت قورلوشو فورماسی آزادليغين، دموکراتيانين وخالقلارين حقوقلارينی تأمين اولونماسيندا پارلامِنتلی جمهوريت اولماليدير.
پرويز اسدی
Parviz_law@yahoo.com