Federalizm ve Guney Azerbaycan meselesi


Son yuz ilin erzinde Guney Azerbaycanda bashlanan ingilablarin Azerbaycan milletine musbet netice vermemesi, bu gunku milli azadliq herekatinin aydinlari arasinda , milli hoviyyetimizin aradan getmesinin qabagini almag ve milletimizin her millete taninmish olan haqqlarini ele kechirmek uchun, 3 esasi yol gundelik muzakirededir.
1-    Irana demokrasya, Azerbaycana muxtariyyet.
2-    Irana Demokrasya, Azerbaycana federal dovlet
3-    Guney azerbaycana istiqlaliyyet ve Vahid musteqill Azerbaycan
Yaxin kechmishdeki ingilablarin neticesi, subut edibki Iran adlanan  memleket bayraginin altinda ne demokrasiya yaranib ve ne  muxtariyyetden danishmag olar. Meshrutiyyet inqilabi Azerbaycan qehremanlarinin qani ile qidalanib, Irana ishiq verdi amma  en qisa zamanda meshrutiyyet herekatinin qehreman rehberleri, Settar Xan,  Baqir Xan, ve yuzlerce meshrutechi mucahidler Pan Iranizm ve irticayi quvvelerin xeyanetine meruz qaldilar. Azerbaycanda yaranmish mehelli shuralar, qapandi, meshrutechiler yaxalandi, hebslendi ve ya olduruldu. Pan-Iranist Fars quvveleri (fars milliyetchileri) hetta Ermenistandan gelen ve meshrutiyyeti yixmagda esasi rol oynayan Ermeni Yefrim (yeprim) xani desteklediler. Yeprim xan, Tehranda Atabey (Atabek) baginda Settar xan ve Tebriz mucahidlerini muhasireye salib, gulleye bagladi, bir choxunu oldurdu, ve hetta Settarni yaraladi.(settar xan hemin yaradan iki il eziyyet cheke cheke dunyasini deyishdirdi).

Pan-Iranist Fars milliyetchileri basha dushdulerki Iranda demokrasya olursa Farslar azqinliqda qalacaqlar, ve Turkler Irani ele kechirecekler. Netice aldilarki en yaxshi sistem diktaorlug ve farslashdirma siyasetidir. Rza Shah  kudetasindan sonra, Eritme, Farslashdirma ve tam diktatorluq hakim oldu.

Meshrutiyyet Inqilabinin ishtirakchisi ve hemin dovrde Azerbaycanlilarin millet vekili sechilen Sheyx Mehemmed Xiyabani, bu edaletsizliye qarshi azadlig herekati yaradib
ve Guney Azerbaycani “Azadistan” adlandirdi. Yenede Pan-Iranizm ve irticayi quvveler hilekarliq ederek, bu hereketide yatirtdilar.

Ikinci Dunya savashinin sonunda, Mir Cefer Pisheveri ve Demokrat Firqesi Guney Azerbaycanda milli hokumet yartdilar. Demokrat firqesinin meramnamesi ve milli hokumetin birinci beyaniyyesi, Iranin torpag birliyinden mudafiye ederek, Irana azadlig ve Guney Azerbaycanda Muxtar dovletin yaranmasini hedef tutdu. Yenede Pan-Iranizm ve irticayi quvveler ozlerini tehlukede gorub, bashqa devletlerden yardim alaraq, Milli Hokumete qarshi planli ishe bashladilar. Pisheveri ise milli hokumetin yaranmasindan 3 ay sonra fars milliyetchilerin amaclarini oyrenerek, Siyasetinde deyishkilk edib ve nehayet Azerbaycani Iranin ichinde yox belke Azad memleket kimi gormeye fealiyyet  bashladi. Bir ilin erzinde Pan-Iranizm ve rticayi quvveler, Sovetlerin ve Qerb dovletlerinin komeyi ile milli hokumeti yixib ve 50 min Azerbaycan fedayilerini qetli amm etdiler. Azerbaycan  turk dilinde chap olan kitablari ve  azerbaycan dilini oyreden muellimleri birlikde yandirdilar. Pan-Iranist celladleri hetta Azerbaycanilarin bashini kutu pichaqla kesmekden lezzet aldilar. Bir-birinin qabaginda Azerbaycanli fedayileri qurban kesdiler. Irticayi Pan-Iranizm ve Fars milliyetchiliyi tam hakim oldu ve Iran bir parcha qaldi.

Pehlevi sulalesinin sonun getiren Islam inqilabi ise yenede Tebrizden bashladi ve Azerbaycanlilarin tokulduyu qanlari deyerlendirmek uchun Sheriyetmedi herekatina baxsaq yeter. Bu gun Iran Islam Cumhuriyyetinin Daxili ve Xarici siyaseti ile Pehlevi Sulalesinin siyaseti arasinda chox ferq yoxdur. Her ikisi gheyri farslari eritmmeye,farslashdirmaqa, milli hoviyyetlerini mehv etmeye, mecburi muhaciretler yartamaga, qeyri fars menteqelerin iqtisadiyyatin geri saxlamaga, Fars dilini ve medeniyyetini umumileshdirmekle, gheyri farslarin dilini ve medeniyyetini mehv etmeye chalishir. Xarici siyasetinde ise, Turk dunyasina qarshi anlashmalarina devem edir, musteqill Quzey Azerbaycanin dushmanlarini destekleyir ve hetta Ermeni dashnaklarinin Qarabagi ishgal etmesinde esasi rol oyneyir. Musleman Iran, Xristiyan Ermenistani ve Rusyani destekledi amma Muselman Azerbaycani ve Chechenistani desteklemedi.

Netice almag olarki Iran adlanan olkeni Fars Merkezli (Perso- centrist) yani Fars dilli ve medeniyyetli goren Pan-Iranistler,  heqiqi demokrasiyani qebul etmyibler ve etmiyecekler. Demokrasi olursa, Pan-Iranizm ve Arya irqchiliqi mehv olmaga mehkumdur.Helelik demokrasya ola bilmez. Amma Farslashma siyaseti tam musbet netice verdikden sonra “Fars Demokrasyasi”  ye’ni fars ustunluyu ve hakimiyyeti qaranti olmasi sherti ile ola biler.  

Pan Iranizmin iki esasi istekleri var.
1- Iranin parchalanmamasi
2- Iranin Fars dilli ve medeniyyetli memleket olmasi.

Bu iki istekleri ve son 100 ilin inqilablarin neticesi ile hazirdaki Iran teokratlarina “opozisyon” sayilan quvvelerin fars merkezli ve tam Pan-Iranist olduqlarini nezerde tutaraq, bu gunku Guney Azerbaycanin azadliq herkatinda aydinlari arasinda gundemde olan chixish yolu muzakirelerinde birinci yol yani  “Irana demokrasya, Azerbaycana muxtariyyet” shuari choxdan kohnelmish, defelerce meglub olub ve realligdan uzaqdir. Milletimizin butun derdlerini hell ede bilmir. Demek bashqa chare qilmaq lazim. Eger Azerbaycan aydinlari bashqa chixish yolu axtarillarsa, Pan Iranistlerde sakit qalmeyiblar. Onalrda bashqa yol axtarillar. Siyasetlerinde (hilekarliqlarinda) deyishiklikleri lazim goruller.

Sovetlerin dagilmasi ve Quzey Azerbaycanin istiqlali, Fars merkezli Pan-Iranistleri  oz meramlarini  (Fars Merkezli Iran) saxlamaq uchun Padshahliq sisteminden istifadelerini etdiler. Din diktaturlugundan istifade ediller ve artiq yeni idari sisteme ehtiyac goruller.Iran adlanan memleket dagilarsa, belkede Fars medeniyyetinin sonu geler diye Iranin bir parcha qalmasi uchun en uygun tapdiqlari shuar Federalizmdir.

Demek bu gun Azerbaycan aydinlarinin bir iddesi fikirleshdiyi Federalizm idari sistem eyni zamanda Fars merkezli Pan-Iranistlerinde  yaratmag istediyi sistem ola biler.



Hanki Federalizm :
Dunyanin bir niche olkeleri “federalizm” sistemi ile idare olunur. Amerika, Kanada, Belcika, Isvechre, Hindistan ve…..
Federalizmi arzu eden Azerbaycan aydinlari bu olkelerin hankisini ornek (numune) olaraq federalist qebul edib ve  yolunda mubarize edeceklerse milletimizin geleceyinde boyuk rol oyniyacaqlar. Pan Iranizmin istediyi numune indiden bellidir. Amerika.

Amerika Federalizmi ve Pan-Iranistlerin arzusu.
70 ilin erzinde Iran adlanan olkeni tam farslashdirmag uchun chalishan Pan-Iranistlerin en son arzulari Amerika stilinde Federal sistemi yaratmagdir. Chunku Amerikanin eyaletleri ancaq cografi nedenlere gore serheddlenibler. Her eyaletin ehalisinin chogunlugunun etnik mensubiyyetine baxmiyaraq, butun eyaletler bir dilli (ingilis dilli), bir medeniyyetli (anglo-sakson) ve tamami ile merkeze bagli olmalaga mecbur olublar.
Wisconsin (viskansin) eyaletinin boyuk ekseriyyeti Almanyadan gelen muhacirler olduqlarina baxmiyaraq, alman dilinden eser yoxdur, ehalinin hamisi ingilis dilli olunub. Luisiana eyaleti Amerikanin eline kechende, tam Fransiz dilli ve medeniyyetli bir eyalet idir. Indi ise ehalinin boyuk ekseriyyeti Farnsiz dilini bilmir ve eyaletin resmi dili, mes mediyanin dili Ingilis dilidir. Fransiz dilinden New Orleans sheherinde  bir neche kuchelerden ve ya etrafinda bir niche kichik qesebelerden  bashqa eser qalmeyib. Minnesota eyaletinin ekseriyyeti Norvec (Norway)  olkesinden geldiklerine baxmiyaraq tam ingilis dilli olunub ve Novec dilini unudublar. Kaliforniya (California) eyaletindeki Mekziko (Mexico) espanyol dilliler ve ya Arizonadaki qizil derililer ve… tam ingilis dilli olunublar. Amerikalilar amerikani “ eritme qazani” (melting pot) adlandirillar. Her kes her hanki medeniyyete ve ya dile sahib olarsa, ehemiyyeti yoxdur. Amerikada eriyecek ve qisa muddetden sonra ingilis dilli olmaga mecbur olacaq. Ingilis dilini bilmeyen shexs Amerikan vetendashi ola  bilmez.
Amerikanin Federalist sistemi 1789 ilden bu gune qeder bir neche onemli diyishiklikler ederek, bu gunku duruma chixarilib. Dil haqqinda bir az evvel danishdigimiz kimi, Amerika Anglo-Sakson (Anglo-Saxon) merkezli olkedir. Iqtisadi baximdan, vergi sistemi eyelet ve merkezi dovletin en boyuk geliri sayilir. Vergi sistemi merkezden duzenlenir. Merkezi dovlet eyaletlerden yigdigi vergi pullarinin bir qismetini eyaletlerin arasinda paylashdirir. Sehiyye ishlerde Merkezi dovlet esas rol oyneyir. Eyitim(tehsil) ishlerinde merkezi dovlet esas qanunlari hazirleyir. Xarici siyasettde ise eyaletlerin hech bir rolu yoxdur.Eyaletrler arasinda muhaciret azaddir. Xaricden gelen yeni muhacirlerin harda yerleshmesine merkezi deovlet qerar verir.  Merkezi dovletin yazdigi qanunlar eyalaet qanunlardan ustundur. Yeni Eyaletler qanun yazanda merkezle uygunlashmaga mecburdular. ( Federal law supercedes local law).  Memleket uch esas orqanlarin elinde idare olunur. Qanun kechirme orqanlari, kongres, sena ( legislature branch), Edliye, federal mehkemeleri ve ali mehkeme( Judicial Branch ) Ali Icraiyye prezidend , aparati  ve bashqa ali orqanlar ( Executive Branch). Adini chekdiyimiz  bu uch esasi orqanlarin hamisi merkezde yerleshir ve eyaletlerin ishlerine nezaret ve lazim gordukleri zaman dexalet ediller.
Eyeletlerin serheddleri cografi nedenlere gore mueyyenleshib. Misal uchun Iowa-Wisconsin, Iowa –Illinois, Missouri- Illinois, Missouri- Kentuky, Arkansas- Tennessee, Arkansas-Mississippi,  Mississippi- Louisiana arasindaki serheddleri meshhur misisispi chayi mueyyenleshdirir. Butun eyaletlerin serheddleri Eyeletlerin ehalisinin etnik mensubyyetlerine baxmiyaraq mueyyenleshdirilib.
 
Chox qisa baxdigimiz bu faktlar ancaq bir heqiqet subut edirki Fars merkezli Pan-Iranistler, Iranda yartmag arzusunda olduglari “bir dilli, bir medeniyyetle ve merkezden idare olunan memleket, Amerika federalist sisteminin tecrubelerinden oyrenib ve hemin sistemi icra etmeye chalishmalidir. Amerika Federalizmi ancaq Pan-Iranistlerin shuari ve arzusu ola biler.  Tarixi Azerbaycan torpaglari parchalanib ve bashqa milletelerin nezaretine verilib, Amerikan federalizmi Azerbaycani bir az daha parchaliyar, Azerbaycanlilarin milli kimliyini olodurer ve Iran adlanan olkeni Fars milliyetchilerin arzu etdiyi, tek dilli ve tek medeniyyetli Fars memleketi eder.

Azerbaycan Aydinlari ise hanki olkeni numune tutullar?

Kanada (Canada) federal sistemi:

Amerikan federalizmi etnik azqinliqlari nezerde tutmur, onlari eridir ve eslinde merkezi dovlet  butun olkeni idare edilmesine nezaret ve istediyi zaman dexalet edir. Eyaletlerin merkezden ayrilma haqqi yoxdur. Memleketin bir parcha qalmasini butun eyaletler qaranti edir. Butun eyaletlerin resmi dili Ingilis dilidir.

Kanada  federalizmi 1867-ci ilde eyaletlerin ve ya daha dogrusu “provine” adlanan cografi mehdudelerin  arasindaki anlashmiya gore yaranmishdir.  Amerikan federalizmi kimi Kanada Federalizmide mueyyen merhelelerden kechib bu gunku formasini tapmishdir.  Kanada federalizmi etniklerin yashadigi cografiyada yaranib. Ekseriyyeti Fransiz dilli olan Quebec ,eyaleti daxili ishinde tam azad olaraq, Eyaletin dilini Fransiz qebul edibdir. Fransiz dilli Quebec eyaltinin ekseriyyeti ses vererse Kanada birliyinden ayrilmaq haqqi var. Kanda Federal devleti hem Ingilis ve  hemde Fransiz dillerini  resmi dovlet dili qebul etmishdir. Fransizlarin yashadigi mentegede, ikinci dil Ingilisce, ve bashqa eyaletlerde ise ikinci dil Fransiz dilidir.  Quebec eyaletinin serheddleri her hanki tebii unsurleden bagli olaraq mueyyenleshirilmeyib o torpaqlarda yashiyan ehalinin etnik kimliyinden mueyyenleshdirilb.

Kanadanin federal qanunlari (merkezi devleytin qanunlari), her eyalete ayrilmaq haqqini taniyir. Fransiz dilli Quebec eyaleti ehalisinin ekseriyyeti istediyi zaman Kanada birliyinden ayrila biler.  1995 ci ilde Quebec eyalti Kanadadan ayrilmag uchun reforandom aldi ve  50,000 ses az getirmek ile helelik Kanada birliyinde qaldi (fransiz dillilerin 78% ayriliga ses Verdi). Gelecek reforandom Kanad Federal dovletinin serheddlerini deyishtire biler.
Kanda Federalizmi etniklerin federal dovleti oldugu uchun dil, medeniyyet ve milli kimlikleri qoruyur. Her hanki bir dilin medeneiyyetin ve milletin bashqalarina ustun gurmur. Amerikadaki kimi eritme siyaseti yoxdur. Etniklerin tama baraberliyi qaranti olunur.  Merkezi dovlet, eyaletdeki federal dovletin ishlerine dexalet ede bilmir ve merkezde yazilan qanunlar, eyaletlerin qanunlarini nezerde almalidilar. Eyaletler federal birliyi qaranti etmiller.


Guney Azerbaycanda Federalizm:

Iran adlanan olkeni son 100 ilin erzinde Fars milliyetchiliyi ve Pan-Iranizm idare edib. Bu quvveler her hanki bir idari sistemin deyishilmesinde ancaq oz maraqlarini  qaranti etmekle qebul edecekler. Iranin parchalanmamasi ve Fars memleketi olmasi.
Azerbaycan aydinlari ise en azi Farslashmadan qurtarmag isteyir. Bu istek reallashmag uchun memleketin idari sisteminin deyishmesi lazimdir. Gundemde olan Federalizm shuari belkede milletimizin geleceyi uchun musbet tesir buraxar. Amma Amerikan federalizmi yox, Kanada federalizmi. Tebii ki bizim esasi isteyimiz musteqilliyimiz olmalidir amma daha evvel mueeyen addimlar lazimdir.

Bu gun Guney Azerbaycanin aydinlarinin bir iddesi, Federalizm dunyasinin yuxusunu goruller. Fars milliyetchileri kanada federalizmini qebul etmiyecekler ve Azerbaycan aydinlarini daha radikal fikirleshmeye yaxinlashdiracaqlar. Bizim federalist aydinlarimizi istiqlal yoluna getiren quvve Fars milliyatchileri olacaqdir.  Azerbaycan federalistleri Farslarin medeniyyetine  qullug uchun   fealiyyet etmiller, sadaece yalnish yoldadilar. Azerbaycan istiqlalchilari, proseslerin suretlenmesine yardim etmelidier ki federalist aydinlarimiz, Fars milliyetchilerini tez tanisinlar ve realliqlari tez gorsunler. Azerbaycan federalistleri en azi Kanad federal sistemini isteseler, Fars milliyetchileri ile uz-uze durub, Istiqlaliyyete fikirleshecekler. Fars Milliyetchileri, azerbaycanin parchalanmish torpaglarinin birleshmesini istemiyecek, tarixi Azerbaycan torpaglarinda  Azerbaycan Turkcesinin resmileshmesini istemiyecek, Iran adlanan olkede  fars dili ile birlikde Turk, Kurd, Ereb, Beluch, Turkmen, Lor ve Gilek dillerini resmi taniya bilmiyecek. Heqiqi federalism Iranda yashiya bilmiyecek. Bir memleketde 7-8 resmi dil, muxtelif medeniyyetler ve milletler ola bilmiyecek.  Bu mubarizede ya Fars milliyetchileri qalib gelecek, ya Azerbaycan milliyetchileri.

Bu gun fars milliyetchileri Federalizm shuarindan bir vesile kimi istifade ediller. Azerbaycan aydinlarida istifade ede biler. Pan-Iranizm, Kanada federalizmini qebul etmiyecek. Fars merkezli devleti diri saxlamaq isteyir. Azerbacan aydinlarida oyanib, oz dovletini qurmaga fikirleshmelidir.  Hedef Vahid musteqill Azerbaycan olursa, vahid cebhe yaranmalidir. Yoxsa bashqa olkelerin quyruqcasi olmaga mehkumuq.  Federalizm istiqlaliyyetden sonra ola biler. Milloetler isterse. Avrupa birliyi, umumi baxishdan, en uygun federalizmdir. Ona chatmag uchun hazirliq lazimdir. Istiqlaliyyet lazimdir.


Devami olacaq

Ehmed  Obali
Chicago