Eyvaz TAHAnın yeni kitabi çıxdı

Bu kitabda Azərbaycan şeirinin gözəllik fəlsəfəsi geniş şəkildə araşdırılmışdı 

شعر وارلیغین ائوی­دیر

ŞER VARLIĞIN EVİDİR

نیچه، گؤزه­للیک، کوکا کولا،  فئمئنیزم، سؤیود،  و اؤلوم ایشیغیندا شعریمیزه اؤته­ری بیر باخیش 

Eyvaz Taha

YARPAQ KİTABLARI

____________________________________

Eyvaz Taha. Şer Varlığın Evidir.

“XƏZƏR UNİVERSİTETİ NƏŞRİYYATI”

2006, Bakı  178 səh.

Bu kitabda muəllif şerin estetikası ilə bağlı çoxsayılı sualları cavablandırmış, Azerbaycan şeirini 20-cı əsr dünya şeir axınları işığında analiz etmeye çalışmışdır. Kitabda “şejr və dil”, “şeir və düşüncə” və “Quruluşçuluq” kimi mövzular geniş araşdırılmışdır. 

«خزر اونیوئرسیتئتی یاییم­ائوی»، آذربایجان رئسپوبلیکاسی،  باکی

«انتشارات دانشگاه خزر»، جمهوری آذربایجان، باکو  

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

طاها، ایواز

شعر وارلیغین ائوی­دیر

اوزقابیغین دیزانی: یارپاق

اوزقابیغینداکی رسم: بدل­اوف

یارپاق قزئتینده ییغیلیب، صحیفه­لنمیشدیر

حرف­لری ییغان: گونای علیزاده

تیراژ: 1000

ٍE-mail: eyvaztaha@gmail.com

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ISBN         9952-8090-0-X

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

 باکی 2006  © E. Taha

یارپاق قزئتی­نین باش یازاری «ایواز طاها»نین بو کیتابیندا آذربایجان چاغداش شعری ایله باغلی گؤزه­للیک [ائستئتیکا] مسئله­لری گئنیش آراشدیریلیر. بوردا کیتابین اؤن سؤزونو و سون بؤلومونون بیر حیصصه­سینی سایین اوخوجولارا تقدیم ائدیریک. کیتابی ایراندا ساتیش یئرلریندن الده ائتمک اولار.

دونیانی بیر آرایا گتیرن شاعیردیر

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ۞ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ

اؤن سؤز

اولدوزلار قیامت کیمی ایدی

چونکو  بیر آز اوول یاغمور یاغمیشدی

آدام بولود کیمی ایدی، خاطیرلادی

آدامین آیا­ق­لاری­نین آلتیندا اولدوزلارین اولدوز اولدوغو واردی

آدام اولدوزلارا باساباسا یورودو

چونکو بیر آز اؤنجه یاغمور یاغمیشدی.  (جمال ثریا)

اوخویاجاغینیز بو متن، یالنیز کاغیذا کؤچورولموش موصاحیبه­لر و دانیشیق­لار دئییل، دارتیشمالار توپلوسودور. اونون ایلکین قیغیلجیم­لاری باکیدا چیخان دونیا ادبیاتی درگی­سینده بئینیمه سیچرادی. درگی­نین باش­یازاری، سلیم بابوللااوغلونون منه وئردییی سورغولارین ایچینده بیر نئچه اؤنملی مسئله ایره­لی سورولموشدو: «ادبیات حاققیندا چوخلو تعریف­لر وار. کیمی اونو یاشاییش طرزی، کیمی مشغوللوق سانیر. اخلاق-ائتیک بوجاقدان [زاویه­دن] ادبیاتا یاناشان­لار وار. ائستئتیک گؤروش­لری قاباریق توتان­لار وار. سیز نئجه دؤشونورسونوز؟» سونرا بو سورغولارین سایی اولدوز درگی­سی رئداکسیاسیندا، شاعیر قولو آغ­سس,ین منیمله آپاردیغی موصاحیبه­سینده گئنیشلندی. باخمایاراق کی، اوره­ییمه یاتان او دانیشیغی، باشقالاری­نین یئرسیز سورغولاری اؤز استقامتیندن یاییندیراراق اؤنمسیز مؤوضولارا یؤنلتدی، هئچله قاینادیب قاریشدیردی. داها سونرا آلاتوران درگیسی­نین باش­یازاری، راسیم قاراجا ایله ایکی­لی گؤروش­لریمیزده بعضی مسئله­لر گؤزومون اؤنونده قابارماغا باشلادی. آمما بونلارین باشیندا حمید  هئریسچی دوروردو: بیر پاییز آخشامیندا اوزون اوزادی دارتیشمالار. حمیدین آذربایجان جمهوریتی­نین دوشونجه آلانیندا کسکین داغیدیجیلیق ایمگه­سی [تصویری] واردیر.  بونا گؤره، اونون ذهنیندن جوشان آجی سورغولار، و بعضن او سورغولارا آختاردیغی اؤزگو [اؤزونه مخصوص] جاواب­لار، منی دوشوندورمه­یه بیلمزدی. او دا قوزئی باره­ده دئییل، اؤزونو یوبانمادان دوغرولتماق ایسته­ین گونئی شعری حاققیندا.  و نهایت صنعت [هنر] قزئتینده گئدن کسکین موباحیثه­لر مسئله­یه آیدینلیق گتیردی. بو دارتیشمادا ظاهیر عظمت، ائلنور آسلان­بیلی و سامیر صداقت­اوغلو ماراقلی فیکیرلر و سورغولار ایره­لی سوردولر.  اونلارین سؤزلری آخارسیندا نه­یی اوچوراجاق­لارینی سئزمک ایسته­ییردیم. آخی بیز قورماقدانسا، اوچورمالیییق. بوش­بوش مضمون­لارلا یوکلنمیش شعری اوچورماق سانکی آلنیمیزا یازیلمیشدی.آذربایجانین چاغداش شعرینی دَیَرلندیرمکده بو گؤرروشون منیم اوچون بؤیوک اؤنمی اولسا دا، گؤروشدن ایره­لی گلن سورغولارین جاوابینی داها چوخ دونیا شعرینه یؤنلندیردیم. من شعریمیزه داها گئنیش پئرسپئکتیودن باخماغا باشلادیم.

بیز گونئی آذربایجانلی­لار نه قده­ر ده چتین تاریخی دورومو یاشاییریقسا دا، یئنی­یئنی اثرلر یاراتماق ایسته­ییریک: تاریخی وورنوخمالاریمیزا کؤکلنمیش و دونیا سویه­سینه چیخا بیله­جک اثرلر. بو دیله­یه دایاناراق، سونرالار او ایلکین یازیلار، یارپاقدا دارتیشما مؤوضوعسونا چئوریلدی. رضا کاظیمی، عین­الله باقرزاده، رامین جهانگیر زاده و حمید آصفی بیرنئچه گئجه واخت آییردیلار، چاتیشمامازلیق­لاری آراشدیردیلار، یئنی سورغولار اورتایا قویدولار.    

دوغرودور، بو دانیشیق­لارین اساسیندا حاضیرلانمیش قیسا متن­لر یاییلدی: ادبیات، یئنی آذربایجان و یارپاق قزئت­لرینده،  اولدوز و دونیا ادبیاتی درگی­لرینده. داها دوغروسو بو کیتابین «شاعیر، شعارچیلیق و ایدئولوگییا» باشلیقلی بؤلومو صنعت قزئتینه وئردیییم موصاحیبه­دیر، «شعریمیز، قادین شاعیرلریمیز و فئمئنیزم» بؤلومو ایسه منیم عایله­م درگیسینه. اوره­ییمجه اولمایان تلم­تله­سیک حاضیرلانمیش متن­لر. من بونلارلا راضیلاشا بیلمه­دیییمدن، بیر داها سورغولارلا اوغراشماغا، دالاشماغا باشلادیم. اونلار باره­ده بیرداها دوشونورکن، اؤزومو  اوخوماغا چالیشدیم: یابانجی بیر سرسم اوخوجو کیمی. بو یئنی دوشونجه­لر اساسیندا ملانصرالدین درگیسی­نین یوزایللییی موناسیبتی ایله باکی اسلاویان بیلیم­یوردوندا کئچیریلن کونفراسدا «ساتیرا و انسان منی» باشلیقلی موحاضیره اوخودوم. موحاضیره­نین آردینجا، کونفراس باشچی­سی رحیله غیبوللایئوانین گؤستریشی ایله قویولان سورغولاری کیتابا آرتیردیم. هابئله آذربایجان علم­لر آکادئمییاسی­نین نظامی آدینا ادبیات اینستیتوندا «یازیچیدان یازییا دوغرو» باشلیقلی چیخیشیمدا مسئله­یه قاییداراق، یئنی سورغولارلا قارشیلاشدیم؛ طاهیره ممد، پروانه عیسایئوا، شامیل سلمانوو و واقیف یوسیفلی کیمی  چیخیشا قاتیلان بیلگین­لر و تنقیدچی­لرین سورغولاری ایله. 

سونرا  سورغولاری بیر داها جاوابلاندیرارکن، دانیشیغیمداکی ساتیریک، هردن ده تراژیک طرزدن یایینمادیم. ان یاخشی­سی دا بودور: کسکین دوشونجه­لری یوموشاق بیر دیلده ایره­لی سورمک. سیز کیتابین چایخانا مدنیتی بؤلمه­سینده بونو آیدینجا گؤره بیلرسینیز. دئمک، من رومانتیزمه قارشی رومانتیک­جه­سینه چیخیش ائتمه­یی اونوتمامیشام.

□

گله­نک حالینا گلمیش بعضی یازی قایدالارینی پوزموشام:

ـ بیربیرینه باغلی سؤزجوک­لرین آراسیندا گئدن (ـ) علامتینی گؤتورموشم. سؤز باشینا بو علامتین ایشلنمه­سی یازی­نین گؤزه­للییینی یارالاییر. اونسوز دا بو علامت آنادولو تورکجه­سینده بیزیم قده­ر ایشلنمیر: بیرـ بیرینه← بیربیرینه؛ گلن ـ گئدن← گلن­گئدن؛ بوم ـ بوش← بوم­بوش

ـ حتتا آنلامینی داشییان بئله سؤزونو هر یئرده بیله یازمیشام. چونکو بو دوزدور.

ـ دیلده قارماقاریشیقلیق یارادانلارا کسکین قارشی چیخسام دا، بوردا اوچ­بئش تئرمین قوندارماقدان چکینمه­میشم. اؤرنه­یین: استروکتورالریزم یئرینه قورولوشچولوق [ساختارگرایی، structuralism]؛ اؤزونه مخصوص یئرینه اؤزگو، و اوریژینال یئرینه اؤزگون. هابئله آنا دولو تورکجه­سینده ایماژ image و سمبولون symbol  قارشیلیغی کیمی ایشله­نن ایمگه و سیمگه سؤزلریندن واز کئچه بیلمه­میشم. دیلیمیزی تمیزله­مک اوچون بو سؤزجوک­لردن یارارلانسام دا، بو اؤنملی مسئله­یه آشیری [افراطی] یاناشمامیشام. هابئله، چتین سؤزلرین معناسینی، زامان­زامان کروشه[] آراسیندا وئرمیشم. بو گیریشیم [اقدام]، سایین یازیچی­لاریمیزی و سئچکین اوخوجولاریمیزی اینجیک سالا بیلر، آمما باخانداکی، اوخوجولاریمیزین چوخو دیلده ایلکین آددیم­لارینی آتیرلار، بونو منه باغیشلایاجاقلارینی اومورام. هر شئیدن اؤنجه منیم بؤیوک دیله­ییم آذربایجان تورکجه­سی­نین نظری یؤندن زنگینلشمه­سی­دیر. دیلیمیز دوشونجه ساحه­سینده دیل آچمالی­دیر. 

■

من بو دانیشیقدا داها چوخ شعرین گؤزه­للیک فلسفه­سیندن سؤز آچمیشام. اؤته­ری ده اولسا اگزیستانسیالیزم، قورولوشچولوق، دئکونستروکسیا [ساختارشکنی، deconstruction] و فئمئنیزم کیمی آخین­لارا توخونموشام. منجه بونلاری اؤیره­نمه­دن ایندن­بئله ادبی یارادیجیلیغا قاتلاشماق، قارانلیقدا قورشون سیخماغا بنزه­ییر. ایندی سورغو بودور: گؤره­سن دیلیمیزده ائله بیر وردیش وارمی کی، بونون عؤهده­سیندن گلسین؟ بوردا ایره­لی سوردویوم دوشونجه­لر بللی بیر آهنگه و ژارگونـا  jargonکؤکله­نسه ده عمومی دیلده یازیلیب. ژارگون دئیه­نده بونو نظرده توتورام: کوتله­نین دیلیندن آیریلان و اؤزل سؤزلری و ایفاده طرزلری ایله توپلومدان سئچیلن، و بللی بیر اجتیماعی گروپون ایچینده دانیشیلیب آنلاشیلان دیل. بو ژارگون، اولدوغو کیمی قاورانیلیرسا او دوشونجه­لری باشادوشمک سو کیمی آسانلاشاجاق. آمما، اونسوز دا بو دانیشیغی قاوراماق بؤیوک بیلیک و باجاریق ایسته­میر. چونکو سؤزلریمی گئنیش اوخوجو کوتله­سینه چاتدیرماق اوچون، فلسفی دوشونجه­لری باجاردیقجا یوموشالتمیشام. بیلیرم بو یوموشالتما گئدیشینده او دوشونجه­لری بیررـ بیرر ایفاده ائتمک چتین­دیر و بعضن مضمون­لاری آلچالدیر، پوچا چیخاریر. نئیله­مک، هله­لیک باشقا یولوموز یوخدور. بوتون بونلارا باخمایاراق، سئویندیریجی بیر مقام وار: من سؤله­دیییم مسئله­لره آیدینلیق گتیرمک اوچون، غرب دوشونرلریندن [متفکرلریندن] آلدیغیم فیکیرلری چئویرمکده چتین­لیک چکمیشم، آمما چیخیلماز دورومدا قالمامیشام. دیلیمیزین باجاسیندان اونلارین گئنیش گؤرونوشونه باخارکن، سونسوز لذته دالمیشام. هئچ بیلمزدیم او دوشونجه­لر دیلیمیزده یئنی چالار قازانا بیلر، اؤزگون سسله­نه بیلر. هئچ دئییرسن او  آنلاییش­لار [مفهوم­لار] ترجومه­دن دولایی گلمه­ییب، بیر باشا تورکجه­میزده اؤزگون بیچیمده دوشونولوب، سؤیله­نیلیب. بو، دیلین دوشونجه­دن آیریلماز اولدوغوندان قایناقلانیر، بلکه ده اونلارین عئینی اولدوغوندان. نئجه­کی دوشونجه  آنجاق دیل بولاغیندان جوشور، دیل ایسه دوشونجه­نی آچیر، آیدینلاشدیریر، و اونو اؤزو به­یه­ندیی چالاردا سسلندیریر.  بوتون بونلاردا شعره بورجلویوق، شاعیره. آلمان شاعیری راینئر ماریا ریلکه دئییر:

دونیانی بیر آرایا گتیرن یالنیز شاعیردیر،

بوتون نسنه­لرده اوچولوب داغیلان

او اوزاق دونیانی.

گؤزه­للییی اینانیلمازجاسینا گؤسته­ریر،

چونکی هر نه­یه،

اونو کده­رلندیرنلره بئله

 شنلیک تؤره­نی قورور.

او، چیرکینلیک­لری خارابالیق­لاردان سیلیر.

و اونیوئرساللاشیر اؤله­زی.■

چایخانا

اویغارلیغی:

«نیچه­»دن «فوکو»یا

«فوتوریزم»دن «سوررئالیزم»ـه

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ۞ـــــــــــــــــــــــــــــــ

فلسفه، 19 - جو عصر بشر اویغارلیغیندا بیرینجی­لیک قونومونو ایتیرمه­یه باشلادی، شعر ایسه، ایییرمینجی عصرده. بونلارین هر ایکی­سی، قیسمن ده اولسا اؤز یئرلرینی بدیعی نثره، داها چوخ رومانا، باغیشلادیلار. گادامئرین فیکرینجه، بو اولای شوپنهاورین آلچالدیجی [تحقیر­آمیز] نیطق­لری سونوجوندا باش وئرمه­دی. فلسفه­ طالعی­نین آنا جیزگیسی، فلسفه ­دیشیندا اونا قارشی چیخان بؤیوک یازیچی­لارین الی ایله یازیلدی. کی­یئرکه­گارد، نیچه، و داها چوخ آدلیم رومان یازیچی­لاری، اؤزه­للیک­له فرانسیز یازیچی­لاری (استاندال، بالزاک، زولا)، و روس یازیچی­لاری (گوگول، داستایئوسکی، تولستوی) کیمی فلسفه دیشینداکی بؤیوک یازیچی­لار، بو یئنیلگینی فلسفه­نین آلنینا یازدیلار. فلسفه، اؤزونو علم فلسفه­سی دونوندا یئنی­دن ساهمانا سالدیسا، بو، شعره پای دوشمه­دی. شعر ایییرمینجی یوز ایللییین ایکینجی یاری­سیندان بیر چوخ اوخوجولارینی رومانین خئیرینه ایتیردی. بوردا سینمانین سوچو آز دئییلدی. سینما شعردن داها چوخ، رومانلا یاخینلیق ائدیردی، اونونلا اؤزو آراسیندا اورتاق اؤزللیک­لر گؤروردو. سینمانین توپلومدا قازاندیغی اوستون قونوم [مؤوقع]، رومانین موؤقعینی شعره قارشی گوجلَندیریردی. آمما نیچه ایله موقاییسه­ده سینما بیر اویونجاق ایدی. نیچه فلسفه نردیوانینی شعرین آیاغی آلتیندان چکدی، آنلام قایناغی اولان تانری­نین الینی ایسه دونیانین باشیندان.

 آمما نیچه­نین تانری اؤلومو مسئله­سینی بوندان آرتیق قابارتماغیمیزا دَیمز. رنسانسین باشلانغیجیندان بری، خریستیانلیق تانری­سی زاواللی بیر وارلیغا چئوریلمکده­یدی. ژان پول ریختئر آدلی بیری­سی 1796دا یازدیغی رؤویا dream اثرینده گؤرون نه باش وئریر. گئجه­لرین بیرینده مسیح قبریستانلیغین اورتاسینداکی کیلسه­یه نازل اولور و اونو دؤوره­له­میش های­کوی­لو قارالتی­لارا [شبح­لره] دئییر: «من بوتون دونیالاری آختارمیشام، گونش­لره اوچموشام، آمما هئچ بیر تانری تاپمامیشام. کایناتین سینیرلارینا گئتمیشم، ـ آتا هارداسان؟ـ دئیه، اوچوروم­لارین قارا دیبینه گؤزومو زیلله­ییب باغیرمیشام. لاکین یالنیز یاغیشین درینلیک­لره یاغماسینی ائشیتمیشم، بیر ده هئچ بیر انتظاما بویون قویمایان ابدی قاسیرغانین سسینی.» اؤلو اوشاق­لار اونا یاخینلاشیر، «مسیح! آیا بیزیم داها آتامیز یوخدور» دئیه، سوروشورلار. جاواب ائشیدیرلر: «بیز هامیلیغا یتیم اولموشوق.»

□ نیچه­نین دوشونجه­سینده شعره، عمومیتله صنعته،  گوجلو ایشیق سالان مقام­لار وار. سیز بو حاقدا نئجه دوشونورسونوز؟

■ نیچه، گوج اراده­سی The Will to Power  باشلیقلی کیتابیندا یازیر: دونیا اؤزونو بیر صنعت اثری کیمی دونیایا گتیریر. یالنیز صنعت؛ صنعتدن باشقا هئچ نه یوخ. بودور یاشاییشی بیزه مومکون قیلان او باشلیجا آراج، یاشامین او بؤیوک محرکی. یاشامی دانان چئشیدلی اراده­لرین قارشی­سیندا دایانان گوج آنجاق صنعت­دیر.   

نیچه­یه گؤره، انسان یاشاییشی قورخونج­دور، هله ده آنلامسیز. صنعت، یاشامین قورخونجلوغونو آشکارا چیخاریر، اونا اؤرتوک چکمیر. نه قده­ر کی، اخلاق حیاتین دهشتینی اؤرتور، صنعت آچیر. صنعتین یاردیمی ایله بو قورخودان قورتولماق، و یاشامین تراژیک یؤنونو آشماق اولار. هابئله، مئتافیزیکین تبلیغ ائتدییی گئرچک­لیک  پوچ­دور. نیچه اوسچولوغا [خردگرایی، راسیونالیزم]، و سقراط­ـین آرگومئنت­لرینه [برهان­لارینا] کسکین قارشی چیخیر. چونکی اونلار گؤز­للییین موتیولرینی سؤنوکدورور. مُدرنیته­نین، یاشاییشی مین فیریلداقلا گیزله­دییی بیر چاغدا، صنعتچی یاشاییشی آچیقلاییر. صنعت سون سؤزدور. بو سورغو نیچه­نین یاخاسیندان ال گؤتورموردو: «اگر عاغیلا اولان سقراط­­­واری اینام یوخا چیخیرسا، پوچلوق [نیلیهیزم] باش قالدیریرسا، آوروپا دوشونجه­سی هانسی فیکری ذخیره­لره و یارادیجیلیق قایناق­لارینا سؤیکَنه بیلر؟» اینجه­صنعته­می؟ صنعت، وارلیغین ایچینه آنلام و دَیَر ایشیغی توتور. بونا گؤره، نیچه آوروپا صنعت و ادبیاتینا درین ائتکی بوراخیر. او، بدبین­لییه قارشی چیخیر. اونون کیتابی بدبین­لیکدن داها گوجلو، حقیقتدن داها ایلاهی شئیی اؤیره­دیر: اینجه­صنعتی. صنعتین دَیَری گئرچک­لیدن داها چوخ­دور. 

نیچه­نین اینجه­صنعته باخیشینداکی بؤیوک چاتیشمامازلیق، متندن داها چوخ، مؤللیفین نیتینه اؤنم وئرمک ایدی.  او، متنین دونیاسینی صنعتچی­نین ذهنی دونیاسی ایله عئینی سانیردی. و صنعتچی­نی یاشامین گئرچک جارچی­سی کیمی قلمه وئریردی. یعنی صنعتچی صنعتدن باشدا اوتوروردو. آمما بو نؤقصان نیچه­نین یئنی دونیایا باغیشلادیغی بؤیوک بیر تاپینتی­نین قاباغیندا هئچ­دیر. نیچه عاغیلی و عاغیل­سیزلیغی، حقیقتی و مجازی، بیربیرینه قاریشدیریر. اونون نظرینجه دیلدن باشقا و  خیالی تحکیه­یه fiction  چئوریلن آنلاییش­لاردان باشقا، اوستون و عولوی بیر گئرچک­لیک یوخ­دور. اوبیئکتیو بیر گئرچک­لیک اولمایان یئرده، توکنمز ذهنی دَیرلریمیزین تفسیریندن باشقا بیر یولوموز یوخ­دور. باخ گؤرورسونوز، دئییرسن بلکه نیچه، رولان بارت­ـین سؤزونو دئییر. یوخ بئله دئییل، نیچه­دیر کی، بارت و باشقالاری­نین بوغازیندان دانیشیر. بو یؤندن باخاندا، نیچه­نین نه قده­ر بؤیوک، و بارت کیمی بؤیوک آدامین اونون قارشی­سیندا نه ­قده­ر کیچیک اولدوغونو گؤروروک. ایندی تک­آنلاملی­لیغین زامانی اؤتور، چوخ­آنلاملی­لیق دَیَر قازانیر. ایندی دوگماتیک و آسخولاستیک یوزومون یئرینی، پلورالیزم آلیر. ژیل دولوز Gille deleuz دئییر: «چئشیدلی آنلامی اولمایان هئچ بیر اولای یوخ­دور؛ چئشیدلی آنلامی اولمایان هئچ بیر فئنومئن، هئچ بیر سؤزجوک، و هئچ بیر دوشونجه یوخ­دور.»  یعنی دکارت و هئگئلـه رَغمن، داها هئچ بیر تمل آختارماغیمیزا دَیمز. ضدیتلی و بیربیرینه قارشی چیخان یوزوم­لارین دیشیندا، هئچ بیر گئرچک­لیک یوخ­دور.  گؤرورسونوز نیچه بیزی نئجه ایندیکی ادبیاتین و پُست­مدرنیزمین کهریزینه گتیریب چیخاریر.

□ بو قایناقدان مقصد نه­دیر؟ نیچه­نین فیکیرلری  هانسی آنلامدا بو گونکی ادبیاتین نظری کؤک­لری ایله اوست اوسته دوشور؟

■ منجه، یوزوم [هئرمنوتیک] دارتیشماسینی بیز آز دا سوردورسک، او قایناغا گئدیب چیخاجاغیق. آتادان آذربایجانلی و آنادان گورجو اولان داریوش شایگان­ـدان فایدالاناراق، بیر آز دا درینه گئتمک ایسته­ییرم. رئاللیق­لارین ثابیت قورولوشونون چؤکمه­سی بونو آنلادیر: گئرچک­لیک، آرتیق عاقیلانه ادراک آراجیلیغی ایله قازانیلمیر، یوزومون و تفسیرین ایچیندن باش قالدیریر. دئمک، رئاللیق­لار سون­سوز و آیری­آیری یوزوم­لارا بویون قویورلار. باشقا دَیَرلرین تملینده دایانان هئچ بیر بؤیوک دَیَرین اولمادیغی یئرده، بوتون دََیَرلر عئینی اولاجاق. بو، نیهیلیزمده باش وئریر. یعنی، نیهیلیزمین باش قالدیرماسی ایله، انسان بوتون دَییشمز دَیَرلری بوراخیر، تفسیر سئچیم­لریله قارشی­قارشییا قالیر.  بو تجروبه­نی رئاللیق­لارین سونسوز یوزومو کیمی منیمسه­مک اولار. وارلیغین تانیماسینا بئله بیر یاناشماطرزی، مؤوجود فیکیر قورولوش­لارینی اوچوروب داغیتما استراتئگیاسینا محتاج­دیر. بئله بیر استراتئگیا، نیهیلیستی تحلیلین گوجونه غرب اویغارلیغی­نین غلبه چالمیش عاغیل فورمالارینی داغیدیر. ها بئله، حقیقتین اونلارین جایناغیندا اولدوغو ادعاسینی بو استراتئگییا پوچا چیخاریر. او یوزوم گره­ک بو دانیلماز رئاللیغی آچیقلاسین: راسیونال [عقلی] فورمالاری بیان ائد­ن شئی­لر، گئرچک­لییین اؤزو دئییل، اونون تفسیری­دیر. او یوزوم بو عاغیل فورمالاری­نین اؤزولونو [شالوده­سینی] داغیدیر. بوندان سونرا، نسنه­لرین یالان گؤرونتولری اولان مئتافیزیک، اخلاق، دین، و اینجه­صنعتین ساختا قالیق­لاریندان باشقا  بیزه هئچ بیر تمل قالمیر. گئرچک دونیا ناغیل و خیالا چئوریلیر. «بیز گئرچک دونیانی اوچورموشوق، ایندی هانسی دونیا بیزه قالیب­دیر؟ گؤرونن دونیامی؟ بیز گئرچک و گؤرونن دونیالارین ایکی­سینی ده بیر یئرده اوچورموشوق.» (سونلوقدا، بو مطلق فیکیرین یئرینی دیل آلیر.)

گادامئرین فیکرینجه بیزیم چاغیمیزدا، دیلدن باشقا بیر شئی قالماییب، قالیبسا دا آنجاق دیل قالیبینده باشا دوشوله بیلر. نسیلدن نسیله گلیب الیمیزه چاتان­لار دا یالنیز یئنی­دن یوزولمالی اولان متن­لر و گله­نک­لر ایزی­نین توپلوسودور. بو دا وارلیغین قالارغی و سوره­ک­لی بیر آنلاییش کیمی قاورانیلماسینا قارشی چیخیر. بونونلا، وارلیغین آنلامی بیر نسیل اوچون ابدی دئییل، و او نسلین دئوریلمه­سی ایله آرادان گئدیر. بوردان نیهیلیزمله هئرمنوتیکانین یاخیلیغینی باشا دوشمک اولار. بو یاخینلیغین بو دانیشیغیمیزدا اؤنمی، گؤزه­لیک فلسفه­سی باخیمیندان­دیر. نییه کی، اینجه­صنعت تجروبه­دن گلمه­دیر؛ کؤکدن داوام­سیزدیر؛ اؤته­ری­دیر. واتیمونون سؤزویله دئسه­ک «عملی ایشله­یی اولان معمولاتین [مصنوعاتین] ترسینه اولاراق، دونیوی، اؤله­زی، و زامانین ائتکی­سینه باغلی اولماق، صنعت اثری اوچون محدودیت دئییل، بلکه اونون اولوملو [مثبت] یؤنودور و اونون آنلامینی یارادیر.» بونا گؤره، صنعت اثری، هر بیر تملین یوخا چیخدیغینی آیدینلاشدیریر. دوغرودور، گؤزه­للیک بیلییی، گئرچک­لییین ان ضعیف تجروبه­سینی بیزه باغیشلاییر. بو تجروبه­نی شوبهه­سیز نیهیلیستی آدلاندیرماق اولار. بو قاچقین و کئچی­جی آنلام، بوتون پُست­مدرن دوشونجه ساحه­لری­نین اؤلچوسو و اؤرنه­یی­دیر.   

پیئر ماشئری اؤزونون «ادبی اوره­تیمین نظریه­سی» A Theory of Literary Production باشلیقلی اثرینده نیچه­نین داهی [نابغه] مؤللیفینی قیراغا ووراراق، فَهله مؤللیفدن سؤز آچیر. بوندان اؤنجه، مؤللیف، داهی بیر انسان ایدی. او اؤز سئحیرلی استعدادی­نین گوجونه یازیب یارادیردی. آمما ایندی مؤللیف اوجا کورسودن یئره ائنیب، فهله اولوب. بلی فهله یارادیجی. بو فهله، اؤنجه­دن مؤوجود اولان خام ماتریالی، اوره­تیم آراج­لاری­نین گوجونه یوغورور، اونلارین شکلینی دَییشیر. یاددان چیخارماق اولماز کی، او، بو آراج­لاری بللی مئتودا دایاناراق قوللانیر. تنقیدین ایشی ایسه بو اوره­تیم گئدیشینی بیزه آچیقلاماق­دیر. بوردا اوخوجونون ایشی متنین تصدیقی دئییل، آنلام یاراتماغا جان آتماق­دیر. مؤللیفین یاراتدیغی متن، اوخوجونون باشا دوشدویو متندن سئچیلیر. بئله اولدوقدا، مؤللیف متنه کؤلگه سالمیش اقتدارینی ایتیریر. متن ائله بیر خام ماتریال­دیر کی، اوخوجو اونو دَییشیر. دئمک، اوخونوش گئدیشینده متن یئنیدن یارانیر.

□ بو حاقدا، پُست­قورولوشچولوقدان [پساساختارگرایی­دن] سؤز آچیرکن گئنیش دانیشماغینیزی ایسته­یه­جه­ییک. ایندی بویورون گؤره­ک بو دلی نیچه اوزه­رینده نییه بو قده­ر دایانیرسینیز و اونون دوشونجه­سینی بونجا قاباردیرسینیز؟ 

■ نیچه 1900ـ جو ایلده اؤلدو، و اؤز اؤلومو ایله نئجه دئیه­لر، دَیَر­لر قایناغی ساییلان تانرینی­ دا اؤلدوردو. نیچه ایله هئچ کیمین دورومو بللی دئییل. کارل یاسپئرس دئییر: دئمک اولار نیچه­نین یازی­لاریندا هر امرین بارسینده ایکی ضدیت­لی قضاوت وار. سانکی هر شئیین باره­سینده ایکی باخیش وار. بونا گؤره هر کس ایسته­نیلن عقیده­نی وورغولاماق اوچون نیچه­دن آرگومئنت گتیره بیلر: دین­سیزلر، مؤمن­لر؛ محافظه­کارلار؛ انقلابچی­لار.

نیچه­نین «تانری بوشلوغو»نو، آنجاق صنعت دولدورا بیلردی. بو دلی نیچه اوزه­رینده بو قده­ر دایانماغیما و اونون دوشونجه­سینی قابارتماغیما گؤره قینامایین منی: هئچ بیر عاغیللی آدام بو دلی قده­ر «عاغیل، تانری، مدرنیته، تاریخی ایره­لی­له­ییش، معارف­چی­لیک، د­َیَرلر و اخلاق» کیمی مسئله­لرین هامی­سینا بیر ساققا وورا بیلمه­دی. نیچه­نین فلسفه­یه قارشی چیخان ­فلسفه­­سی­نین عکس­صداسی هر یئری بورودو: هومانیتار علم­لر، سیاست و ادبیات، اؤزه­للیک­له شعر. نیچه، هیتلره «حاکمیتی اله کئچیرمک اراده­سی»نی امانت قویوب گئتدی، شاعیرلره ایسه داغیتما، دَییشیک­لیک یاراتما، و آنارشیزمی. گله­جه­یی اؤز بطنینده بئجه­رن داشقین گوج اراده­سینی. عدالتی سئومه­ین نیچه، ساواشی سئویردی. اونون ساواشدان اؤیرنمه­یه دایر چاغیریشینی اوخویارکن، آیدینجا آنلاییریق کی، ساواشقان فوتوریست شاعیرلرین معنوی آتاسی کیم­دیر. نیچه دئییر: انسان ساواشدان اؤیرنمه­لی­دیر کی، «اؤلومو، اوغروندا دؤیوشدویو قازانج­لا ایلگی­لندیرسین؛ بیر چوخ انسان­لاری قوربانلیق وئرسین و اؤز آماجینا او قده­ر کسکین یاناشسین کی، انسان­لاری وئجینه آلماسین؛ دمیر نظم­نظام یاراداراق ساواشدا  هر بیر حیله­یه ال آتسین.»  

ایییرمینجی یوز ایللیک گوده بیر عصر ایدی؛ 1914ـده، یعنی بیرینجی دونیا ساواشیندا باشلاندی، 1991ـده، یعنی سووئت­لر بیرلییی­نین داغیلماسی ایله قورتاردی. عوضینده، اون­دوققوزونجو یوز ایللیک اوزون بیر عصر ایدی؛ 1789ـدا، یعنی فرانسا انقلابیندان باشلاندی، 1914ـده قورتاردی. نیچه­دن سونرا، اؤزه­للیک­له بیرینجی دونیا ساواشی باشلاندیقدان سونرا، سانکی عاغیل دؤنمی باشا چاتیردی. علم پوزیتیو گؤروشدن اوزاقلاشیر، اؤزونون ایره­سیونال [غیرعقلانی] قایناق­لاری ایله باریشماغا باشلاییردی. فلسفه، یئرینی اشپنگلئرین شهودی یوخولارینا وئریردی. و اینجه­صنعت اؤنجه فوتوریزمده، ایماژیزمده، سونرا دادایزمده، داها سونرا ایسه سوررئالیزمده، توتالیتئریزمه یول آچیردی. بونلارین هامیسی بؤیوک معنا بوشلوغو ایله مشایعت اولونوردو. ساواشی سئون فوتوریست و سئومه­ین دادایست کیمی تملچی آخین­لارا دا آرانین قاریشماسی گره­ک ایدی. اونلار بو قارماقاریشیق­لیغی گؤیده آختاریردیلار، یئرده تاپدیلار.

□ فوتوریست­لر کیم­لر ایدیلر؟ نه دئییردیلر؟ نه ایسته­ییردیلر؟

■ بو آخین Futur (گله­جک) سؤزو ایله باغلی ایدی. بونلار تهلوکه­نی، عصیانی، ساواشی، کوتله­نین گوجونو، سیویلیزاسییانی [تمدنی] و آوتوموبیلی سئویردیلر.  مایاکوفسکی دئییردی: «ائلکتریک ایشیغی گؤردوکدن سونرا طبیعت منیم گؤزومده دَیَرینی ایتیردی.» آذربایجانلی آدلیم آراشدیرماجی، رضا سیدحسینی­نین دئییشی ایله، فوتوریزم بیر یاریش آوتوموبیلی­نین اوزون یولچولوغونون تجسمی ایله باشلانیر. اونون عؤمرو پالچیقلی بیر باتاقلیقدا سونا چاتاجاق. 

نیچه­دن گوجلو ائتکی­لنمیش بو آخین، شاعیرین ایچیندن گلن وورنوخمالارین و دویغولارین ایفاده­سینه قارشی چیخیر، گراماتیکایا رعایت ائتمیر، شعرده صاف فورما آختاریشینا گیریشیردی. فوتوریزم، هابئله، غئیرشاعیرانه سؤزجوک­لرین اؤزگورلویونه آرخا چیخیر، و بونو دوغرولتماق اوچون تئلئگراف دئییم­لرینه بنزه­ر قیریق و ایلگی­سیز سؤزجوک­لر قونداریر، یا دا اونلارین آنلامینی دَییشدیرمه­یه چالیشیردی. فیلیپو تومماسو مارینئتتیFillipo  marinetti Tommaso باشدا اولماقلا، فوتوریست­لر 1909 ـدا اؤز چاغریش­لارینی بیر پاریس قزئتینده یایماقلا، بو مکتبین تمل­داشینی قویدولار. بو داش، یامان یئکه داش ایدی. دؤزوم­سوزلوک­له بوتون دونیانی یئنیدن قورما داشی. اونلار «فوتوریزمین تملی و چاغریشی» باشلیقلی یازی­لاریندا بئله دانیشیردیلار:  

ادبیات ایندییه­دک گیج حرکت­سیزلییی، اؤزوندن گئتمه­یی، و یوخونو سئویردی. بیز سالدیرقان دینامیزمی، قیزدیرما ایچینده یوخوسوزلوغو و تله­سیک یورومه­یی سئویریک. بیز  اؤلوم قوشونو، قاپاز  و یومروغو قالدیراجاغیق.

بیز تهلوکه­نی سئومه­یی، گوجون خصلتینی و قورخمازلیغی چاغلاییریق. ایندن بئله دالاشمادان باشقا بیر گؤزه­للیک یوخ­دور؛ دالاشقان و دؤیوشکن اؤزه­للییی اولمایان هئچ بیر یارادیجیلیق اثری، شاه­اثر اولا بیلمز. شعر تانینماز گوج­لره قولدور­جاسینا سالدیراراق، اونلاری انسانین اؤنونده خار ائتسین گره­ک. ساواشدان باشقا هئچ­نه گؤز­ل دئییل. ساواش دونیانین ساغلاملیغینا آپاران تکجه یو­ل­دور. 

ساواشی، ماشین چاغینی، و فاشیزمی منیمسه­ین بو مکتب، گله­جه­یین آدیلا باغلانسا دا، گله­جک­سیز اولدو. یاش­لاری اوست­اوسته اوتوزو اؤتمه­ین فوتوریست­لر، ساواش قازی­نین اتینی یئمه­میشدیلر، لذتینی ده بیلمیردیلر. اون­دوققوزونجو یوز ایللییین شن گون­لری­نین قالیق­لاری اولان بو جورماجوجوق­لار، ساواشی کوچه­باشینداکی اویون­لارین بیری سانیردیلار. و «ائله بیر اؤنده­رین ماهنی­سینی اوخویوردولار کی، چارخ­لاری فیرلاتماغی باجاریر.» بیرینجی دونیا ساواشی 1914 ـده قوپدو، و آوروپا، اورتاچاغدا گؤرمه­دییی بیر ییرتیجیلیغی سیناقدان کئچیردی. فوتوریست­لرین وورغون اولدوق­لاری ماشین، کوتله­وی قصابین ایشینی گؤردو. سونوجدا، ساواش سؤنوکمه­میش، فوتوریزم سؤنوکدو. باخمایاراق کی، جناب مارینئتتی، ایتالیا دیکتاتورو بئنیتو موسولینی­نین وورغون مداح­لاری­نین بیرینه چئوریلدی. چونکی فوتوریست­لر اینانیردیلار کی: اینجه­صنعت، «زوراکیلیق، رحم­سیزلیک و عدالت­سیزلیک»ـدن باشقا بیر شئی دئییلدیر.

□ آدلیم روس شاعیری ولادیمیر مایاکوفسکی ده فوتوریست ایدی. او اونودولمادی­می؟

■ فوتوریزمین ایکی اؤنملی قولو وار ایدی: ایتالیان، روس. ایتالیان قولونون باشیندا مارینئتتی دایانیردی، روس قولونون باشیندا مایاکوفسکی. آوروپا تئخنیکاسی، صنایع­لشمک؛ بونلاری کؤهنه و پالچیقلی روسیایا دارتیب گتیرمک، فوتوریست­لرین ایلکین آماجی­ایدی. مایاکوفسکی دئییر: «کؤهنه­لییین اؤلومونه بیر سوسیالیستین کور اینامی منده وار.» روس فوتوریزمی بوردان دوغدو. ادبیاتا گلینجه، فوتوریزمین اؤزه­للیک­لرینی، واختیله صنعتده دبده اولان گؤزللیک فلسفه­سینه، خیالا و پسیخولوگییایا قارشی چیخان مایاکوفسکی­نین سطیر آراسی سؤزلریندن داها آیدین آنلاماق اولار: «منیم لیریک آخماق سؤزلره گولمه­ییم گلیر. بئله شئی­لری دئمک زحمت ایسته­میر و او قده­ر گؤز­ل­دیر کی، یالنیز آدامین آروادی اوندان لذت آلیر... چئشیدلی ادبیاتین ائنیش­یوخوش­لاری، سمبولیزم، رئالیزم و باشقالاری و بیزیم بونلارلا موباریزه­میز... منیم سئویملی شاعیریم: ساشا چیونی و اونون گؤزه­للیک­له ضد اولان سئوینج دولو استیلی. (Sacha Tchioni، ادبی چئوره­لرده جیددی قارشیلانمایان روس طنز شاعیری.)

بو ایکی قول تام فرقلی چئوره­لرده نَفَس چکدیک­لری اوچون، باخیش­لاری دا بیربیریندن سئچیلیر. فوتوریزمین روس قولو انقلابچی تبلیغاتین واسیطه­سینه چئوریلدی. «پارتییایا قوشولمالی­ییق یوخسا یوخ؟ بو سورغونو قارشیما قویمادیم (باشقا موسکوا فوتوریست­لری ده بئله ائتدیلر.) بو منیم انقلابیم ایدی.» مایاکوفسکی یانیلیردی. اوکتیابر انقلابی اونون انقلابی دئییل­دی. ایکی شاعیر بیر پالاز آلتیندا یاتا بیلسه­لر ده، ایکی پادشاه بیر اؤلکه­یه سیغمازلار. سیاسته قوشولدوقدا شاعیر ده انقلابچی کیمی باشقانلیق کورسوسونه اوجالماغا جان آتیر. انقلابچی­لار هئچواخت شعره خوش اوز گؤسترمه­ییب­لر، شعره و شاعیره آلتیرناتیولر یارادیب­لار. همیشه  بیر یامسیلاما، بیر مدیحه  وار کی شعرین یئرینده اوتورسون. اوکتاویو پازین دئدیینه گؤره، انقلاب و شعر، هر ایکیسی ایندیکی زمانی، برابرسیزلیک زامانی اولان ایندینی محو ائتمه­یه چالیشیرلار، باشقا زامانی ایسه دیریلتمه­یه. آمما شعرین زمانی انقلابین زمانی دئییل، ایدئال توپولوم­لارین گله­جه­یی دئییل. شعرین آنلاشیلمازلیغی انقلابی حرکت­لرین ایدئولوژیک آیدینلیق­لاری اؤنونده بؤیوک انگل­دیر. ایدئولوژی آیدینلیقدا یورومه­یی باجاریر، شعر ایسه قارانلیقدا. شاعیرین انقلاب شهوتی، انقلابچی­لارین دَییشک­لیک یاراتما شهوتی ایله آیاقلاشا بیلمز، بو شهوت آجی و فاجیعه­وی­دیر.

فوتوریست­لر بیله­رکدن یارادیجیلیق دیلینی آلچالتدیلار؛ بونونلا دا ساتیرا و کومیک استیل یئنیدن دوغولدو. مایاکوفسکی بوش یئره زامانی­نین بؤیوک کمدینی آدلاندیریلماییب. اونون انتیحاریندان اؤنجه یازدیغی مکتوبوندان، بونو آنلاماق اولار. ائله بیر چتین آندا، سویوق قانلی­لیق­لا یازیر: «هامی اوچون اؤلورم. هئچ کیم سوچلو دئییل، بوش یئره شایعه یایمایین. من مرحوم جناب­لاری شایعه­دن آجیغیم گلیر.»

مایاکوفسکی 14 آوریل 1930 اوره­یینه سیخدیغی بیر قورشونلا حیاتینا سون قویدو. اونون سون شعرینده، چیلخا شعر دیلینی گؤروروک: نئجه کی دئییرلر /«قوولوق باغلاندی» / و سئوگی قاییغی /گونده­لیک یاشامین قایاسیندا سیندی /حئسابیمی یاشاییشلا چوروتدوم /بوش یئره /آجی­لاری /فاجیعه­لری /دؤنه­دؤنه خاطیرلامایین /و یا اینجیک­لیک­لری. /شاد قالین.