ميانالي عليرضا(مظفر سعيد)miyanali@yahoo.com

                                                                                                                                                             بؤيوك خالق كوْنقره سي

”موسسلر مجلسي“                                                                                                

 29 آبان 1324

 

آخرينجي سؤز ايسه ملّتين دير. ملّت اؤز سؤزونو

 مجلس مؤسسان واسطه سي ايله دئيه جكدير.

بالاخره ”آذربايجان آذربايجانلي لارين دير!“-

 شعاري گره ك  عملي اوْلسون.بيز اؤزگه ملّتين

 قيوميّتينه  گيرمه يه جه ييك. قوْي بو شعارلار

خالقيميزين تاريخينده ثبت ائديلسين.

 

سيد جعفر پيشه وري

اولي و قديم  ملّتيميزين مبارزه  تاريخينده بير چوْخ گون لر هميشه ليك اوْلاراق قالماقدادير.  1324- نجي ايلين آبان آيي نين 29- زي، همن گون لردن بيري دير. بو گونه دك  مبارزه تاريخيميزده اؤز سيقلتي ايله حك اوْلوب قالان گون لر، بير چوْخ قياملار و عصيانلارلا باغلي اوْلموشدور.

آبان آيي نين 29- زيندا، ملّتيميز بو كره  اؤز مقدّراتيني تعيين ائتمك پرنسيپي اساسيندا شعورلي اوْلاراق يئني مبارزه سيستمي اوْرتايا قوْيموش، هله 1324- نجي ايلين مهر آيي نين 20- سيندن آبان آيي نين 20- سينه قدر، بير آي عرضينده حركات دالغالاريندا حياتا قدم قوْيان آذربايجان دئموْكرات فرقه سي  طرفيندن كند اربابلاري، پوْليس، ژاندارم و دولت مأمورلاري نين  جنايت و وحشي ليك لري حاقيندا رسمي اوْلاراق 102 دفعه محكمه و ساير دولت

اداره لرينه اساسلي سندلر اوزره  اعتراض ائتميشدير. بو رسمي اعتراض سندلري شاه و دولت اوْرقانلاريندان كنارا دا چيخميشدير. آتلانتيك منشورونون بانيسي اوْلان 5 دولتين ايرانداكي سفيرليك لرينه  و كوْنسولخانالارينا اعتراضلار كؤندريلميش و آشاغيدا گؤسته ريلن اوچ اساس مسئله ده بو اعتراض لار اؤز عكسيني تاپميشدير. 

الف- ايران دولتي نين اوْرقانلاري طرفيندن حديني آشميش ظولوم و جنايت لرين دايانديريلماسي؛

ب- آذربايجان ملّتي طرفيندن ايران دولتينه سوْنونجو خبردارليغين چاتديريلماسي؛

ت-   اؤز ملّت لرينه ايرانين شوْونيست دولتي نين آذربايجان ملّتي ايله نئجه رفتار ائتمه سي، خواهش اوْلونموشدور.

تهران حكومتي سانكي آذربايجان ملّتي نين بو عدالت سيزلي يه قارشي اعتراض سسيني ائشيتمير، هئچ ائشيتمك ده  ايسته ميردي.

  آذربايجان ملّي مجلسي نين ملّت وكيلي، 21آذر حركاتي دؤورونده چاپ اوْلان ” دئموْكرات“ مجله سي نين رئداكتورو، ملي مجلسين اداره هيئتي نين كاتبي مير رحيم ويلايي ”آذربايجان خالق كوْنقره سي و اوْنون تاريخي اهميّتي“ آدلي مقاله سينده گؤسته ريركي، آذربايجان خالق كوْنقره سي مركب بير تاريخي شرايطده چاغيريلميشدي. بو دؤورده آذربايجاندا دئموْكراتيك حركاتين گئنيش لنمه سي  و يوكسه ليشيني حس ائدن حاكم ارتجاعي قوّه لر داها آلچاق مبارزه تدبيرلرينه ال آتاراق، شهر و كندلريميزده انقلابي حركاتين اشتراكچي لارينا قارشي هر جور آزغينليق  و اؤز باشيناليق ائديرديلر.

ايران حاكمه هيئتي خالق كوتله لري نين ملّي و دئموْكراتيك طلبلريني رد ائديب ، آذربايجان خالقي نين يوكسلمكده  اوْلان ملّي آزادليق و دئموْكراتيك مبارزه سيني سونگي گوجي ايله بوْغماغا چاليشيردي.

ايرانين مرتجع حاكم دايره لري نين، آذربايجان خالقي نين آزادليق مبارزه سينه آغير ضربه انديرمك مقصدي ايله بو دؤورده حاكميّت باشيندا اوْلان ارتجاعچي صدر حكومتيني، سياسي فيريلداقچي ليقدا داها ماهر و غدار اوْلان حكيمي حكومتي ايله عوض ائتمه سي محض ملّي دئموْكراتيك قوّه لره قارشي هيجومي قوّتلنديرمك قصديندن عبارت ايدي.

ح. علي  اوْغلي ” بؤيوك خالق كوْنقره سي“ آدلي مقاله سينده يازيردي كي، بئله بير شرايط ده قارشي دا ايكي يوْل وار ايدي. يا حاكيم طبقه نين بوتون بو جنايت لرينه دؤزمك، آزادليق حقوقوندان ال چكمك، قات- قات شدتلنميش اوْلان ظولمه، عدالت سيزلي يه دؤزمك  و يا اينكي بوتون بونلارا سوْن قويماق اوچون بير چاره آراييب- تاپماق...

آذربايجان خالقي ايكينجي يوْلي سئچدي. آذربايجان دئموْكرات فرقه سي خالقين ازيلميش، ظولم گؤرموش طبقه لري نين گوجوني بير يئره توْپلاماق، ايران حاكيم طبقه سي نين آزغينليغينا سوْن قوْيماق اوچون جدّي تشكيلاتچيليق، تشويقات و تبليغات ايشينه باشلادي؛ و بويوْلدا هئچ بير مانعه اوْني چكينديره بيلمه دي.

 آذربايجان روزنامه سي نين 1324- نجي ايل 22 آبان تاريخلي 53- نجي ساييندا حركاتين رهبري،‌سيد جعفر پيشه وري،‌ پ امضاسي ايله ”كارلار ائشيتسين، كوْرلار گؤرسون“ باشليقلي يازيسيني بئله باشلايير:

بير آيين ايچه ريسينده  فرقه ميزين  دفترينه و روزنامه لريميزين اداره سينه  ميندن آرتيق شكايت عريضه لري گلميشدير. بوعريضه لرده دولت مامورلاري نين و اوْنلارين تجهيز ائتديكلري اشرار و جلاد  دسته لري نين آذربايجان خالقي ايله ائتديك لري وحشيانه رفتار چوْخ ديري و جانلي بير صورتده تنظيم ائديب، خالقيميزين گؤز ياشلاري ايله زينتلنميشدير. سيز اگر  بير و يا ايكي گون اداره لريميزه گليب، بو عريضه لري گه تيرن آذربايجانلي لارين قيافه لرينه باخساز، اوْندا بيزيم قلبيميزين يانديغي، و جدانيميزين عصيان ائتدي يي نين  سبب لريني آنلارسيز.

آبان آيي نين 27- ده تبريزده تشكيل اوْلونان 30 مين نفرليك بير ميتينگ ده خالق، ايالتي و ولايتي انجمن لرين تشكيل ائديلمه سي طلبيني ايره لي سوردو.

آذربايجان دئموْكرات فرقه سي نين مهاجرت ايللري نين معين بير دؤورونده دئموْكرات فرقه سي نين رهبري مير قاسم چشم آذر ” 21 آذر نهضتي نين مهم تاريخي تجربه لريندن “ آدلي مقاله سينده خالق حاكميتي اوستوروكتورونو دوشونجه سينده داشي يان حركاتين رهبري سيد جعفر پيشه وري دن مؤوجود وضعيت له باغلي قيسا و كانكرئت ستاد وئره رك يازير: 1324- نجي ايلده 21 آذر نهضتي عرفه سينده آذربايجان دئموْكرات فرقه سي نين  رهبري سيد جعفر پيشه وري يازيردي كي، بيزيم تكيه ميز فرقه تشكيلاتينا دئييل دير؛ بيز، خالقا و عموم ملّته دايانيريق.

 بو سبب دن ملّي اؤندر سيد جعفر پيشه وري آذربايجان دئموْكرات فرقه سي نين محدوده سيندن كنارا چيخماغي قارشيدا مقصد قوْيموش داها گئنيش و داها وسعتلي حركت نامينه بؤيوك خالق كوْنقره سي مسئله سيني ايره لي سوروردو.

مؤوجود وضعيّتين نه اوْلدوغونو آيدين گؤرن و اوْنون فؤوقونده دايانماغي باجاران، ايتي مشاهده و تحليل قابليّتينه مالك اوْلان ملي اؤندر سيد جعفر پيشه وري آذربايجان خالقي نين صلاحيّت دار شخصيّت لري نين كوْنفرانسيندا  ائتدي يي  بيانا تيندا  آذربايجان دئموْكرات فرقه سي نين تشكيليندن سوْنراكي دؤوره اشاره ائده رك خاطيرلايردي كي، آذربايجان خالقي نين شديد و جدي مبارزه سي باشلاندي. ايش فرقه و تشكيلات چارچوبه سيندن خارج اوْلوب عموميت شكلي آلدي. او، علاوه ائديركي، آذربايجانلي بو ايشي چوخدان آرزو ائديردي. اوْنون صبر و تحمل كاساسي لبريز اوْلموشدو. او، تهراندان جيب لريني دوْلدوماق اوچون گؤنده ريلن لشگري و كشوري مأمورلارين خيانت، تحقير و توْهين لرينه خاتمه وئرمك اوچون ائله بير گونون گليب چاتماسيني ايللر بوْيي آرزو ائتميشدي.

سيد جعفر پيشه وري بونودا علاوه ائديركي، دوشمن لريميز، حتّي دوستلاريميزين چوْخي بيزيم ايليريم سرعتي ايله  ايره لي گئديب بؤيوك بير قدرت كسب  ائتمه يي ميزين  علت و سبب لريني  بيلمه يه  هنوز قادر اوْلا بيلمه ميشدلر. حال بوكي ، چوْخ ساده و آيدين بير مسئله دير. بيزيم موفقيّتيميزي تأمين ائدن همين خالقيميزين ايللر له  بسله دي يي  مقدس آمال و آرزولاريني پاك وجدان و صميم قلب ايله حياتا كئچيرمك ايسته دي ييميزدير.

لطفعلي اردبيلي ” اردبيلين آزاد ائديلمه سي“ آدلي مقاله سينده آبان آيي نين 27- سي ايله باغلي اردبيلده باش وئرميش بير نئچه فاكتي ايره لي سورور. او، يازير كي، اردبيل فدايي تشكيلاتي نين سيلاحلي دسته لري آبان آيي نين 27- ده مين لرله فدايي دسته لري ايله اردبيل شهريني محاصره يه آلديلار. بورادا  اساس مقصد اردبيل قوْشون و ژاندارمي نين، اردبيل ولايتي نين اطراف خانلاري ايله علاقه سيني كسمك ايدي. ائله جه ده آبان آيي ينن 27- ده ويلكيج ماحالي نين 500- دن آرتيق  فدايي لري  فرضي دهقانين باشچيليغي ايله نميني آلديلار. اردبيلي، علاوه ائديركي، آبان آيي نين 27- ده قهرمان ساراب و ميانا  فدايي لري نين  ساراب و مياناني آلماسي  و ساراب فدايي باشچي لارندان غلامرضا و ممي صادقي نين دائيم يورتچو فدايي لرايله علاقه ساخلاماسي، يورتچودا خانلارين دا سيلاحا ال آتمالارينا امكان وئرمه دي.

تاريخ بوْيو فداكارليقلا ايران آزادليغي و استقلالي اوغروندا مبارزه ائدن و بو يوْلدا هر ملّتين گله جه يي ساييلان جاوانلاريني قوربان وئرن ملّتيميز سانكي اوزون ايللردن بري داوام ائدن بؤيوك سهولريني باشا دوشموشدو. ملّتيميز باشا دوشموشدوكي، او، اؤزونو ايرانلي حساب  ائدير سه ده، ايرانين شوْونيست حاكمه هيئتي، اوْني ايرانلي يوْخ، بلكه ايرانين مستعمره سي حساب ائدير. اوْدوركي، باشينا چاره قيلماق و بو فاجعه لي حيات طرزيندن چيخيش يوْلي آراماق فيكرينه دوشموشدو.

ميرزه زاده  سلطان  ”آذربايجاندا خالق كوْنقره سي“  آدلي مقاله سينده يازيردي : آذربايجان دئموْكرات

 فرقه سي گئنيش خالق كوتله لري نين انقلابي جوْشقونلوغونو و اؤز مقدّراتيني تعيين ائتمك  باره سينده طلب لريني نظره آلاراق بو حركاتي متشكل لشديرمك  مقصدي  ايله مركزي كميته نين 1324 –نجي ايل آبان آييندا  پله نومونو چاغيردي و ايكي گون داوام ائدن بو تاريخي پله نوم خالق كوْنقره سي نين چاغيريلماسي اوچون شهر و ولايت لرده گئنيش ميتينگلر كئچيريلمه سي حاقيندا قرار قبول ائتدي. همين قرار اساسيندا آذربايجانين بوتون شهر و ماحاللاريندا تشكيل ائديلن 180 بؤيوك ميتينگلردن سئچيلميش نماينده لر تبريز شهرينه  گه له رك  خالق كوْنقره سي تشكيل ائتدي لر. خالق كوْنقره سي نين چاغيريلماسي حاقيندا قرارلاري امضأ ائدن لرين سايي 150 ميندن آرتيق ايدي.

ميرزه زاده يازديغي مقاله ده ديگر فاكت لارادا  استناد ائدير؛  او جمله دن او، يازير كي، بير ميليون ياريمدان چوْخ سئچي جي ني تمثيل ائدن بو كوْنقره يه سئچيلميش نمانده لرين اجتماعي تركيبي كارگر، كندلي، صنعتكار، ملي بورژوازي، ترقيپرور ملكه دار و روحاني لردن عبارت ايدي.

ملّتيميزين اجتماعي- سياسي خاديم اوْغلي سيد جعفر پيشه وري ” آذربايجان“ روزنامه سي نين 1324- نجي ايل نشر اوْلان 110- نجي نمره سينده  تحقير ائديجي و مستعمره چيليك  سياستي عليهينه چيخيش يوْلوني ملّتين صحنه ده اوْلماسيندا گؤرور و يازيردي كي، آخرينجي سؤز ايسه ملّتين دير. ملّت اؤز سؤزوني مجلس مؤسسان واسطه سيله  دئيه جك دير. بالاخره ”آذربايجان ـ آذربايجانلي لارين  دير!“ شعاري گره ك عملي اوْلسون. بيز اؤزگه ملّتين قيموميتينه گيرمه يه جه ييك. قوْي بو شعارلار خالقيميزين تاريخينده ثبت ائديلسين.

 سيد جعفر پيشه وري نين دوشونجه سينه استناد ائده رك آذربايجان دئموْكرات فرقه سي 1324- نجي ايلين آبان آيي نين 29- زندا بؤيوك خالق كوْنقره سيني چاغيرميشدي .

خالق كوْنقره سي نين چاغيريلماسي عرفه سينده اؤلكه ده كي سياسي وضعيّت و قوّه لر نسبتي نين سرعتله ده ييشمه سي  بئله بير حقيقتي ثبوت ائديردي كي، خالق عصياني نين غلبه سي اوچون ضروري اوْلان انقلابي شرايط آرتيق يئتيشميشدي.

”آذربايجان“ روزنامه سي نين هله1324- ايل 27- شهريور 6- نجي ساييندا سيد جعفر پيشه وري ”فيرقه ميزين تاريخي ايشي“ آدلي مقاله سينده  گؤستر ميشدي كي، فيرقه ميزي وجودا  گه تير مه يه  پيشقدم اوْلان مؤسسلر هيئتي كئچن پنجشنبه گوني موقّتي تشكيلات كميته سي انتخاب ائتديكدن سوْنرا 20 گونه قدر رسمي كوْنقره تشكيلي ني  او كميته يه تاپشيردي.

همين مقاله ده پيشه وري گؤسترريردي كي بو گونه قدر تبريزده و اطراف شهرلرده اوْلان مين دن زياده مختلف طبقه لردن فرقه ميزين عضولي ييني قبول ائدن لر اوْلموشدور. بو نا  50000 - دن زياده بيزه ملحق اوْلماق ايسته ين حزب توده ايران عضولريني علاوه ائتديكده گئنيش و بؤيوك بير جمعيّتين اطرافيميزا توْپلانديغيني گؤره جكسيز. بو جمعيّتي تشكيل ائديب، اوْنلاري انتظام آلتينا آلماق و آرالاريندان كوْنقره يه نماينده لر انتخاب ائتمك بئش- اوچ نفرين اليندن گلن ايشلردن دئييلدير. بو ايشده  دئدي ييميز كيمي هامي چاليشمالي دير.

هامي دئديكده، پيشه وري خصوصا توده تشكيلاتي عضولرينه مراجعت ائده رك يازيردي : حزب

 توده يه و اوْنون فداكار عضولرينه بيز چوخ احترام ائديريك. لاكين اوْنلار دئموْكرات  فرقه سي نين  مرام و شعارلاريني نظرده  توتوب تازا و عموم طبقاتا منسوب اوْلان عضولره فعاليت ميداني وئرمك اوچون گذشته گئتمه لي، بعضي يئرلرده اوْنلارين سايلاري نين آزليغيني نظرده توتماييب بيرينجي نؤوبه ده اوْنلاردان انتخاب ائتمه لي ديرلر... سيد جعفر پيشه وري علاوه ائديردي كي، حزب توده ايران عملده طبقاتي بير حزب اوْلموشدي. اوْنون سيرالارينا فعله، كندلي و بعضي آشاغي طبقه يه منسوب اوْلان روشن فيكرلردن باشقا طبقه لره يوْل وئريلمزدي. اوْنون وظيفه و شعارلاري دا فقط بو طبقه لرين مقاصدي اوستونده تعيين ائديليردي. اوْنا گؤره حزب توده عضولري چوْخ سوْل تانينميش و سوْل  شعارلار  ائشيتمه يه  عادت ائتميشلر. دئموْكرات  فرقه سينه  ملحق اوْلماق ايسته ين شخص لر گره ك اؤز دانيشيقلاريني و شعارلاريني تعديل ائديب بيزيم تعقيب ائتدي ييميز شعارلاري قبول  ائله سين لر. اگر بيزيم له ملّي آزادليق يوْلوندا چاليشماغا حاضير اوْلموشلارسا حتي اؤزلري نين رفتار، كردار و گفتارلاريني دا بيزيم رفتار، كردار و گفتارلاريميزا تطبيق ائديب، اويغونلاشديريب تمام معناسي ايله بير دئموْكرات  اوْلمالي ديرلار...

سيد جعفر پيشه وري بو مقاله سينده آذربايجان اهالي سينه مراجعت ائده رك يازيركي، بيز ملّي آزادليغي تأمين ائتمك اوچون هر كسدن فداكارليق طلب ائديريك. مالك، رعيّت، ارباب، كارگر هامي آذربايجانين ترقي و سعادتي يوْلوندا بو فداكارليغي گؤسترمه لي دير.

پيشه وري علاوه ائديركي، كوْنقره ميزده شركت ائتمك ايسته ين لر و اوْنا نماينده انتخاب ائتمه يه گئدن لر بو خط حركتي نظرده توتماغا مجبور ديرلار.

تدقيقاتچي عالم  و يدادي  مصطفي يئو ” جنوبي آذربايجان“- آدلي كتابيندا بؤيوك خالق كوْنقره سيني بئله قيمتلنديرير: 1945- نجي ايليين سپتامبريندان باشلايان مرحله اوْنونلا سه جيه له نيركي، نه اينكي مبادله اوچون تقديم ائديلميش اطلاعات، همچنين آذربايجانلي لارين ملّي دئموْكراتيك فرقه ده تشكيل اوْلونمالاري، ملّي شعورون سرعت له آرتماسينا سبب اوْلوردو. اگر حركاتين باشلانغيجيندا آذربايجانلي لارين ملّي بيرلي يي آذربايجان دئموْكرات فرقه سينده تشخيص اوْلونوردوسا، سوْنرالار بورا ملّي كوْنقره و ملّي كميته ده علاوه اوْلوندو.

29 آبان، بؤيوك خالق كوْنقره سي چاغريشي تصادفي يوْخ، بلكه بؤيوك مبارزه يوْلي كئچميش، درين دوشونجه لي اجتماع- سياسي خاديم سيد جعفر پيشه وري نين دوشونجه سيني گونده مه گه تير ميشدي.

آذربايجان دئموْكرات فرقه سي ملّي اؤندر سيد جعفر پيشه وري نين ” هئچ بير سياسي فرقه تك اؤز عضولري نين الي ايله  ايسته دي يينه  ناييل اوْلابيلمز. داها آرتيق خالق ايش لرينه قارشيب، خالقين آرزولاريني داها گئنيش بير  دايره ده  آنلاييب، اوْنلارين عملي اوْلماسينا چاليشارسا، او فرقه خالقا داها آرتيق ياخينلاشيب، اوْنون بيتمز و توكنمز قدرتيندن داها آرتيق استفاده ائده بيلر“ – فيكريني عملي ائتمه يه تشبث ائتميش، بؤيوك خالق كوْنقره سيني چاغيرميشدي.

آذربايجانين بوتون ولايت، شهر، قصبه و كندلرينده تشكيل اوْلونان خالق ميتينگ لري طرفيندن 150 مين نفرين امضأ سي ايله ان آزاد و دئموْكراتيك پرنسيپلر اوزره بؤيوك خالق كوْنقره سينه 744 نفر انتخاب اوْلدو. بؤيوك خالق كوْنقره سينه نماينده لرين سئچيلمه سينده سئچي جي لر يوز مترلرله آغ كتان پارچالار اوزه رينده اؤز آدلاريني، سوْي آدلاريني، آتالاري نين آديني، سيجيللي لري نين  نمره سيني و ساكن اوْلدوغي يئرلرين آديني قيد ائدير، امضألاييرديلار.

21 آذر حركاتي نين رهبري سيد جعفر پيشه وري بو وضعيت له باغلي ” آذربايجان“ روزنامه سي نين 1324- نجي ايلين 7 آبان دوشنبه گوني 40- نجي ساييندا بئله يازيردي:

ميتينگ لرين پارچالار اوزه رينده چيخارتديغي قرارلاردا يوزمين لردن متجاوز امضا وارديركي، بونلار آذربايجان ملّي موزه سي نين ان ده يرلي اسنادي اوْلاجاقدير.

سيد جعفر پيشه وري هله بو موضوع ايله باغلي بونودا علاوه ائديردي: اينانين كي، اگر خالقين توجه و رغبتي اوْلماسايدي بو قدر امضاني آز مدتده توْپلاماق اوْلمازدي.

آذربايجان خالقي نين بوتون طبقه لريندن سئچيلن نماينده لر آبان آيي  نين 29- زندا تبريز شهرينده دولت تياتري نين بناسيندا توْپلانميشدي لار.

مير رحيم ويلايي  بير- ايكي  ماراقلي مسئله يه ده  اؤنجه آدي گئدن قلمه آلديغي مقاله ده  توْخونورو يازير كي، كوْنقره يه 37 نفر روزنامه مخبري گلميشدي.  بونلار آذربايجان، ايران وخارجي اؤلكه روزنامه لري نين نماينده لريندن عبارت ايدي لر. او، آذربايجان اهاليسي طرفيندن سئچيلن نماينده لرين تكليفي اساسيندا 13 نفر كوْنقره نين رياست هيئتينه سئچيلدي يني و كوْنقره يه گلميش خالق نماينده لريندن 37 نفري نين كوْنقره ني تبريك ائديب، كوْنقره دن بؤيوك اميدلر گؤزله ديك لريني يازيردي.

بو مناسبت له مرحوم مكرم الملك ترابي نين نطقينده، بو تبريك لر عمل ايله نتيجه لنمه لي دير؛- سؤزونو قيد ائدير و  اوزون  مبارزه يوْلي كئچميش خوْي شهري نين نماينده سي مرحوم نوراله يكاني نين تبريك نطقينده سؤيله دي يي آرزوسونو بئله قلمه آلير: ايندي من آرزوما چاتيرام. بو كوْنقره  بيزه يئني حيات، تزه روح وئرير. اكدي ييميز آزادليق آغاجلاري ايندي گؤيه رير. بيز آذربايجان خالقي، نا تمام و تعطيل ائديلميش مشروطه ني احيأ  ائده جه ييك!

1998- نجي ايلده  نشر اوْلان”‌ملي حكومتين فدايي و قيزيلباش خالق قوْشونلاري“ – آدلي كتابي سيد جعفر پيشه وري دن ملّي كوْنقره ايله باغلي بئله بير ستاد گه تير ميشدير: بيز ايسترديك كوْنقره يه سئچيلن مسلك داشلاريميز اؤز فيكيرلريني آچيق و آيدين صورتده بيان ائتمك له فرقه نين قورولوشوندا اراده لريني دخالت وئرسين لر.

 بؤيوك خالق كوْنقره سي نماينده لري، عمومي مشروطه قانونلارينا رعايت ائتمك له برابر آذربايجانين  داخلي ايشلريني اداره ائتمك اوچون قانون اساسي دن استفاده ائديب ايالتي انجمن تشكيلاتيني بير قدر گئنيش لنديريب، اوْنا ملّي مجلس آدي وئريلمه سيني ايره لي سوردو.

كوْنقره نين سند لرينده قطعيت له گؤسته ريليردي كي، آذربايجان اؤز مقدّراتيني و قانوني حقوقوني اؤز گوجي ايله  اله آلماق اوچون آياغا قالخميشدير؛ او، حقيقي، سياسي، اقتصادي، مدني مختاريته اساسلانان دئموْكراتيك بير رژيم ياراتماغي قرارا آلميشدي.

بو حاقدا ويدادي مصطفي يئو” جنوبي آذربايجان“- آدلي كتابيندا بئله يازير:

ملي كميته موقتي حكومتين وظيفه سيني اجرا ائتمه لي و ملي مجلسه سئچگي لر كئچيرمه لي ايدي. ملي كوْنقره نين اجلاسيندا ايران شاهي نين، ايران مجلسي  صدري نين و باش وزيرين آدينا قبول ائديلميش مكتوبدا انجمن لرين تشكيلي ايده سي نين سوْنراكي انكشافي عكس اوْلونموشدو. مكتوبدا قيد ائديليردي كي، آذربايجانلي لار مليّت، ديل، عادت- عنعنه باخيميندان ملت دير و ملي مختاريت ايرانين بيرلي يي و بوتؤولويونه قارشي يؤنلمه ميشدير.

دنيانين هر بير حياتا قابل ملتي كيمي آذربايجان ملتي نين ملي حكومت ياراتماق حقوقو وار و ملّت اؤزو آذربايجاني دئموْكراتيك اساسلارلا اداره ائتمك قابليّتينه مالك دير.

يوخاريدا قيد اوْلونان عالي رتبه لي رسمي شخص لره بيلديريليردي كي، آذربايجان خالقي ملي مجلسه سئچگي لر كئچيرمك و ملي حكومت تشكيل ائتمك عزمينه دير.

بؤيوك خالق كوْنقره سي ملّتيميزين بؤيوك روح يوكسكلي يي ايله حياتا قدم قوْيوردو.

”21 آذر“ حركاتي نين اشتراكچيسي ح. كاشاني يازديغي ” قاراداغ آزاد اوْلدي“ خاطره يازيسيندا بؤيوك خالق كوْنقره سي نين قورولتاييندا اشتراك  ائتمه سيني  قلمه آلير. او، همن يازيدا او گون لري ياد ائده رك بئله باشلايير:

1324- نجي ايلين آبان آيي نين سوْني ايدي.بير سيرا تاريخي حادثه لرين شاهدي اوْلموش بيزيم محال دا- قوْجا قاراداغ دا، ارتجاع قوّه لري ايله خالق كوتله سي آراسينداكي مناسبت  گرگين له شه رك   ائله بير نقطه يه گليب چاتميشدي كي، ال-  به ياخا ووروش، سيلاحلي توْققوشما هر آن گؤزله نيليردي. من، اهر فرقه كميته سي نين گؤسته ريشي ايله ماحالدا خالق كوتله سينده  يوكسلمده  اوْلان انقلابي احوال- روحيه ني مركزي كميته يه چاتديرماق و لازيمي گؤسته ريش آلماق مقصدي ايله تبريزه يوْلا دوشدوم. تبريزه چاتاركن بو احوال- روحيه ني اوردا دا گؤردوم. من، سيد جعفر پيشه وريني گؤرمك و ماحالداكي وضعيّتي بوتون تفصيلاتي ايله اوْنا شرح ائتمك مقصدي ايله مركزي كميته يه  يوْللانديم. لاكين، منه يوْلدا ايكن دئدي لركي،سيد جعفر پيشه وريني گؤرمك ممكن دئييل. او، كوْنقره ده دير. من كوْنقره نين كئچيريله جه يي بنانين- شير خورشيد تياتر ي نين يئريني اؤيرنديكدن سوْنرا بير باش اوْرايا گئتديم. قاپيني آچيب ايچه ري داخيل اوْلاركن پيشه وري ايله، او ساده، گؤزه ل انسانلا  راستلاشديم.

كوْنقره نين  ايشي ايله مشغول اوْلماسينا باخماياراق، منيم له گؤروشدو. آياق اوستي مني دقتله  دينله ديكدن سوْنرا: - داريخما، داريخما! بوگون آچيلان بو خالق كوْنقره سي بوتون آذربايجانا، سوْن چيخيش يوْلوني گؤسته ره جك!- دئيب، مني تانيماديغيم بير يوْلداشا تقديم ائتدي و اوْندان خواهش ائتدي كي ، منه كوْنقره ده اشتراك ائتمك اوچون((من كوْنقره نين رسمي نماينده سي اوْلماديغيما گؤره)) خصوصي اجازه وره قه سي  وئرسين. بئله ليك له آذر بايجان خالق كوْنقره سينده  اشتراك ائتمك كيمي بير خوشبختليك منه ده  نصيب اوْلدي. كوْنقره قورتارديقدان سونرا، ح. كاشاني اهره قاييتماسيني بئله يازير: اهره چاتاندا بيزي سيلاحلي فدايي لر قارشي لادي. اوْنلار، شهرين ارتجاع قوّه لريندن تمام ايله آزاد اوْلدوغوني خبر وئرديلر.

ل. فلكي” آذربايجان ملي حكومتي نين يارانماسيندا فدائي لرين نقشي“- آدلي مقاله سينده ماراقلي فاكت لارلا چيخيش ائدير و يازير: 1324- نجي ايل آبان آيي نين 23- دن باشلاياراق آذر آيي نين 20- سينه قدر آذربايجاندا يئرلشن قوْشون سربازلاريندان 1000 نفره قدر فدائي لره قوْشولموشدولار.

اردبيل قوْشونونون فرماندهي سرهنگ زيور آذر آيي نين 17- ده قوْشونون باش قرارگاهينا13239 نمره لي مكتوبوندا يازيردي: آذربايجان دئموْكرات فرقه سي نين تبليغاتي نين تاثيري نتيجه سينده سربازلار اؤز سيلاحلاري ايله برابر قاچيرلار. افسرلرين ده روحيه سي تماما پوْزولموشدور.

1324- نجي ايل آذر ايي نين 20- سينه قدر آذربايجانين اساس يئرلري آزاد اوْلسادا هله ده اردبيل و ماراغا هنگ لري، تبريز و اورميه لشگرلري تسليم اوْلماق ايسته ميرديلر. آذربايجانين اساس يئرلري فدائي لر طرفيندن آزاد ائديلمه سي ايله آذربايجان ملي كوْنقره سي نين قرارلاري نين يئرينه يئتيريلمه سينه شرايط ياراندي.

ميررحيم ويلايي و ع. زنوزي بيرليكده يازديقلاري”آذربايجان ملي مجلسي“آدلي مقاله لرينده گؤسته ريرديلر كي، بوتون وطنپرور ملّي قوّه لرين اراده سيني تمثيل ائدن خالق كوْنقره سي ملّي مجلسين ياراديلماسي طلبيني بئله بير تاريخي اجتماعي ضرورته گؤره اساسلانديريردي كي، دئموْكراتيك اساسلارين حياتا كئچيريلمه سينه، ايالتي و ولايتي انجمن لرين ياراديلماسينا مانع لر ياراديلميش و بو حقوقلاري بر پا ائتمك اوغروندا باشلانان آزادليق حركاتيني  وحشيجه سينه  ياتيرميشلار. محض بونا گؤره ده آذربايجان خالقي اؤز قدرتينه آرخالاناراق، تهرانين ارتجاعچي حاكم دايره لري نين مصلحتي ني

گؤزله مه دن  و اوْنون مداخيله سينه يوْل وئرمه دن  اؤز اراده سي ايله اؤز ملّي حاكميّتيني تأمين ائتمه لي دير. همچنين خالق كوْنقره سي معين ائتدي كي ، آذربايجان خالقي  مشروطه يه  استناد ائتمكله اوْنون دئموْكراتيك اساسلاريني معاصر دؤورون طلب لرينه اويغون  شه كيل ده  گئنيش لنديره رك، اؤزونون ملّي مختاريت حقوقوني حياتا كئچيرمك اوچون ايالتي انجمن عوضينه ملّي مجلس ياراديلماسيني مقصده اويغون و ضروري حساب ائدير.

ملّي حكومت زاماني ” آذربايجان” روزنامه سي نين چاپ اوْلان بير دؤورونده رئداكتور وظيفه سينده چاليشان يازيچي فتحي خشكنابي بؤيوك خالق كوْنقره سي ايله باغلي يازيركي، ”آذربايجان“ روزنامه سي بو زامان باشلاديغيميز بو ايشين ماهيّتيني بئله ايضاح ائديردي: بيز خالقا و عموم ملّته دايانيريق و اوْني جلب ائتمك اوچون جدي شعارلار و عملي واسطه لرايله ايشيميزه داوام ائديريك. بيزيم روشن و آيدين بير هدفيميز واردير. دانيشديقلاريميز و ايشلريميز او هدفه يئتيشمك يوْلوندان كنارا چيخمير. بيز جريانا تابع اوْلماييب بلكه اوْني اداره ائتمك اوچون تدبير  گؤرمه يه  چاليشيريق. بيز هرگز برنامه سيز، نقشه سيز و قاباقدان دوشونولوب،  اؤلچولوب، بيچيلمه ميش  بير ايش گؤرموروك.  باشلاديغيميز  ايشلرين  اوّلدن

 نتيجه سيني بيليريك.

توْپلانتي دا قيد اوْلوردوكي، آذربايجان مسئله سي آذربايجاندا، يعني اوْنون مركزي اوْلان تبريز شهرينده حل اوْلونماليدير. كوْنقره، اؤلكه ده كي جرياني اداره ائتمك، بوتون ايشلري اؤلچوب- بيچمك له عقيده و فيكير وحدتي اساسيندا آذربايجان  خالقي نين  مقدّس آرزو و ايستك لريني حياتا تطبيق ائتمه يي بير وظيفه اوْلاراق اؤز قارشي سيندا مقصد  قوْيموشدو.

كوْنقره ده اساس مسئله كيمي بودجه مسئله سي ده مذاكره اوْلوندي. كوْنقره بوتون آذربايجان خالقي نين اراده سيني تمثيل ائتدي يي اوچون ملّتيميزين طلبلريني نظره آلاراق، اؤزوني موسسان مجلسي اعلان ائتمه يه تشبث ائتدي. كوْنقره  بيلديريردي كي، آذربايجان خالقي تام معناسي ايله بير ملّت كيمي آياغا قالخيب اؤز قانوني حاقّينا اؤزونون گوجوايله مالك اوْلماق ايسته يير.

خالقين اؤز حاقّيني طلب ائتمك مسئله سي آذربايجانين بوتون منطقه لرينده حس اوْلونماغا باشلاميشدير. بو دورومو گؤسترمك اوچون اردبيل فدايي حركاتي نين نماينده لريندن اوْلان ذ. اوْجاق نوينين خاطره يازيسيني نمونه گؤسترمك اوْلار. ذ. اوْجاق نوين قلمه آلديغي” فرماندار يوك ماشينيندا تهرانا قاچدي“ آدلي خاطره يازيسيني بئله باشلايير: 21 آذره آز قاليردي. اردبيلين سوْيوق و كولكلي گونلريندن بيري ايدي. بيز شهري محاصره يه آلميش فدايي لره باش چكمك اوچون شهرين اطرافينا گئتميشديك. اوْجاق نوين يازيركي، سحر اردبيل ولايت كميته سي بير نئچه نفر فرقه چيني شهرين فرمانداري نين يانينا گؤندردي  كي، تشكيلات آديندان اوْندان تئزليكله شهري ترك ائدديب گئتمه سيني طلب ائتسينلر. نظاميه تسليم اوْلماديغي اوچون فرماندار هله ده شهري ترك ائتمك  ايسته ميردي. بيز فرماندارين يانينا گئدنده بير نئچه ارباب اوْنون يانيندان چيخيردي. فرماندار بيزه اؤز اوره ك سؤزلريني گلايه شكلينده بئله دئدي:- بو آقالار سيزدن شكايت ائديرلركي، اوْنلارين رعيتلري داها تاپشيريقلارينا قولاق آسمير  و بيرده دولت اداره لري عوضينده فرقه يه شكايت ائديرلر.

فرماندارين جاوابيندا بيزيم يولداشلاردان بيريسي اوْنا دئدي: - ائله دير جناب فرماندار؛ رعيّت ايندي اؤز فرقه سينه مراجعت ائدير. چونكي اوْنلار ايللردن بري دولته و اوْنون سيزين كيمي مأمورلارينا مراجعت ائتديلر، ظولم و تحقيردن باشقا بير شئي گؤرمه ديلر. اوْدوركي، اوْنلاردا ايندي سيزدن نفرت ائدير. بيزي ده ائله اؤز فرقه ميزين تشكيلاتي بورايا گؤنده ريب كي، سيزه دئيك بيزيم شهردن چيخيب گئدين! داها بوندان سونرا خالق اؤزي حكومت ائده جكدير.

فرماندارين باشيندا بير بوْمبا كيمي پارتلايان بو سؤزلردن سوْنرا او بير مدت اؤزونه گله بيلمه دي. هاچاندان- هاچانا: -آقالار، سيز بو حاقدا منه گره ك بير نئچه مدت قاباقدان خبر وئره يدي نيز كي، من ده مركزله دانيشايديم.- دئدي.

يئنه بيزيم يوْلداشلاردان بيري اوْنا جاواب وئردي:- جناب فرماندار، بيز چوْخدان خبردارليق ائتميشيك؛ آنجاق سيز اؤز خوْشونوزا گئتمك ايسته مه دي يينيز اوچون بيز بو گون گليب رسمي صورتده دئمه يه مجبور اوْلدوق. آخي سيز اردبيل ولايتينده بو سوْن زاماندا اوْلان حادثه لري ياخشي بيليرسي نيز. سيز گؤروردونوزكي، صبر كاساسي داشماغا باشلاميش، خالق اطرافداكي ژاندارم پوستلاريني قيريب داغيتدي، شهرين اؤزونده ژاندارم و نظميه اداره لري فدايي لر طرفيندن آليندي. بس بونلاردان ياخشي خبردارليق داها نه اوْلاجاق ايدي؟

فرماندار داها هئچ بير سوْز دئمه دي. بيز اوْنا تشكيلاتين تاپشيريغيني يئتيرندن سوْنرا،  سحر حركت اوچون حاضيرلاشماسيني تاپشيريب گئتديك. همان گونون سحري فرمانداري چيخارتماق اوچون گؤنده ريلميش فدايي لر خبر گه تيرديلر كي، او سحر تئزدن تهرانا گئدن بير يوك ماشيني ايله شهردن قاچميشدير.

مير رحيم ويلايي بؤيوك خالق كوْنقره سينده ”21 آذر“ حركاتي نين رهبري، سيد جعفر پيشه وري نين نطقينده خالق نماينده لرينه مراجعت ائتمه سيندن بئله بير چيخاريش وئرير: آذربايجان خالقي ايرانين

سرحد لري داخيلينده ياشامالي دير. بو او دئمك دئييل دير كي، اوْنون آداب- رسومي، ديل و اختياري اوْلماسين. بيز مجلس شورايملّي يه نماينده لريميزي گؤنده ره جه ييك. ايراندا ياشايان باشقا ملّت لرده بيزيم قارداشلاريميزدير. لاكين، بيزه اختيار وئريلمه لي دير كي، بيز اؤز ائويميزين صاحبي اوْلوب، اوني ايسته دي ييميزكيمي اداره ائده ك...

مملكتيميزي آباد ائتمكله، ايرانين باشقا ايالتلري ده بيزيم بو ياخشي ايشيميزدن درس آلاجاقدير. بيزيم ملّي قدرت وملي قوّه ميز اوْلماليدير كي، حاجي مخبرالسلطنه لر بيزيم آزادليغيميزي بوْغا بيلمه سين لر. بيزآرتيق اؤزوموز- اؤزوموزي اداره ائتمك ايسته ييريك.

مير رحيم ويلايي، آبان آيي نين 30- دا، كوْنقره نين 4- نجي اجلاسيندا 14 ماده دن عبارت قرار

 لايحه سي نين كئنيش مذاكره و تصديق اوْلدوغوني يازير و علاوه ائديركي، كوْنقره آذربايجان ملّي مجلسينه سئچگيلرين كئچيريلمه سي حاقيندا 46 ماده دن عبارت اؤلان دئموْكراتيك سئچگي نظامنامه سيني ده تصويب ائتدي.

فتحي خشكنابي ايسه يازيركي، بؤيوك خالق ميتينگ لري نين قرارينا گؤره، خالق كوْنقره سي مجلس ملي و ولايت انجمن لري  انتخاباتي نين  فوْريّتله  باشلانماغيني قرارا آليردي. همچنين قيد اوْلونور دوكي، اساسي قانونلار وجودا گه تيرمك و تمام ايله تهران حكومتي نين آسيلي ليغيندان قورتارماق مقصدي ايله بؤيوك كوْنقره خالقيميزين آرزو و طلباتيني عملي ائتمك اوچون جدي قدم گؤتوروب.

 فتحي خشكنابي يازديغي مقاله سي نين سوْنونو بو جمله لرله قورتارير: مجلس ملي انتخاباتي قورتاريب، ملّي حكومت رسميّت تاپانا كيمي كوْنقره، اؤز نماينده لريندن 39 نفر ليك هيئت ملّي نامي ايله بير هيئت انتخاب ائده رك قبول ائتدي يي قرارلارين اجراسيني بو موّقتي هيئته تاپشيردي. مركزده و شهرستانلاردا باشلانان انتخاباتي تأمين ائتمك، هيئت ملّي نين امنيّتيني حفظ ائتمك  اوچون كوْنقره ملّي هيئته هر جور تدبيرلر گؤرمه يه گئنيش اختيار وئريردي. دولت اداره لري  باشيندا دوران  مأمورلار ملّي هيئته تابع اولمالي ايدي لر.

ملي كوْنقره بوتون دولتي مدرسه لرده آذربايجان ديلي نين تدريس ائديلمه سيني حياتا كئچيرمه يي هيئت ملّي يه تاپشيردي. كوْنقره نين تصميمي  اوزره ملّي هيئت آذربايجاندا ملّي مجلسين  سئچگي سيني باشلاماغا اقدام ائتدي. 

ح. جبارزاده ”خالقيميزين تارخينده علامت دار بير گون“ آدلي مقاله سينده يازيركي، 1324- نجي ايل آبان آيي نين 29- زيندا تبريزده چاغريلان بؤيوك خالق ييغينجاغي خالقيميزين تاريخينده اونودولماز بير حادثه اوْلدي. عموم خالق ييغينجاغي وطينميزين گله جك انكشاف يوْلوني معين ائتدي. ييغينجاقدا بير- بيري نين آردينجا چيخيش ائدن خالق نماينده لري  شاه  استبدادينا، آذربايجانين ملّي ثروت لري نين ايران حاكيم

 طبقه سي طرفيندن غارت ائديلمه سينه  سوْن  قوْيولماسيني، آزغين دولت مأمورلاري نين و ژاندارملارين آذربايجاندان قوْوولماسيني طلب ائديردي. عموم خالق ييغينجاغي نين اشتراچي لاري خالقين  اراده سيني، فيكير و آرزولاريني ايفاده ائده رك آذربايجانين داخلي ايشلريني اداره ائتمك اوچون ملّي حكومت ياراديلماسيني و ملّي مجلس تشكيل ائديلمه سيني طلب ائديردي...

ملّتيميزين مبارزه تاريخينده يئني پارلاق صحيفه آچان ملّي كوْنقره ميز، ملّتيميزين دؤنمز اوْغلي، مشروطه حركاتي نين رهبري ستارخان سردار ملّي نين يادگاري قوّجامان مجاهد حاجي عظيم خان طرفيندن آچيليب،  اؤز ايشينه باشلادي. هرنه دن اؤنجه اؤزونو موسس لر مجلسي اعلان ائتدي. موسس لر مجلسي اوچ گون تامام داوام ائتدي.

ملّتيميزين اجتماعي- سياسي خاديم اوْغلي، 11 ايل رضاخان حبس خانالاريندا عؤمرونو قوْيان، جنگل حركاتيندا يارانميش انقلابي دولت ده ناظر وظيفه سي داشيان سيد جعفر پيشه وري و بير چوْخ تانينميش ساير خالق نماينده لري  آتشين، آما منطق له دوْلي چيخيش لار ائتدي لر.

موسس لر مجلسي اؤزونو بوتون دنيايا تانيتماق اوچون تعجيلي اوْلاراق بيانيه نشر ائتدي. ايران تاريخينده بيرينجي كره اوْلاراق قادينلارا سس وئرمك حقوقوني گونده مه گه تيريب، اوْني نماينده لرين تصديقيندن كئچيردي. بوتون طبقه و اقليت ده قالان ملّت لرين اشتراك ائتمه سي شرطي ايله 101 نفردن عبارت ملّت وكيللري نين سئچيلمه سيني تعيين ائتدي.

بؤيوك خالق كوْنقره سيني تمثيل ائدن آذربايجان ملّي هيئتي سئچگيلر عرفه سينده، خالق كوْنقره سي طرفيندن تصويب اوْلونان ملّي مجلسين سئچگي نظامنامه سيني نشر ائتدي. 42 ماده دن عبارت اوْلان بو نظامنامه ياخين و اوْرتا شرق خالقلاري تاريخينده ان دئموْكراتيك و مترقي سئچگي نظامنامه سي اوْلماقلا اهالي نين بؤيوك اكثريتيني تشكيل ائدن زحمتكشلرين بيرينجي كره اوْلاراق، سياسي حاكميّده حقيقي اشتراكيني تأمين ائتدي. آذربايجان ملّتينه ياخين دوست ساييلان كورد ملّتي ايله دوستلوق و همكارليق پرنسپيني قرارا آلدي. اوزون ايللردن بري فارس خالقلاري ايله دوستلوق ائتميش و اوْنلارلا گله جكده ده همكارليق ائديلمه سيني تصديق ائتدي. بئله ليك له آذربايجان موسس لر مجلسي  ، ملّتيميزي اوْنا ياد وبيگانه ساييلان فارس شوونيست لري نين اسارت زنجيريندن خلاص ائدن قرارلار چيخارتديي.

مير رحيم ويلايي بو وضعيّتي شرح ائتمكده داهادا آيدين تصويرلر وئرير و يازيركي، 1324- نجي ايل، آبان آيي نين آخيرلاريندان اعتباراً، آذربايجان خالقي نين آپارديغي آزادليق مبارزه سي نين گئديشيندن خصوصي بير وضعيّت- ايكي حاكميت ليك يارانميش اوْلدي.

ميرزه زاده سلطان ايسه اؤزونون ”ملّي دئموْكراتيك قورولوش اوغروندا“ آدلي مقاله سينده مير رحيم ويلايي نين مذاكره يه چيخارديغي بو موضوع يا بئله توْخونور: خالق كوْنقره سي طرفيندن سئچيلميش ملي هيئت اصلينده خالقين اراده سيني تمثيل ائدن موّقتي انقلابي حكومت ايدي. ملي هيئت ميدانا گلمه سي ايله خالقين آپارديغي آزادليق مبارزه سي نين گئديشينده خصوصي بير وضعيّت- ايكي حاكميّت ليك يارانميش اوْلدو. بونلاردان بيري ايران دولتي نين آذربايجانداكي ارتجاعي  دولت دستگاهي، ديگري ايسه خالقين اراده سيني تمثيل ائدن انقلابي ماهيّت ايدي.

ميرزه زاده سلطان دا، مير رحيم ويلايي كيمي بو وضعيّت حاقيندا بئله قناعته گليركي، بو ايكي حاكميت ليك 1324- نجي ايلين آذر آيي نين 21- نه قدر داوام ائتدي.

” 21 آذر” حركاتي نين رهبري سيد جعفر پيشه وري 29 آبان، بؤيوك خالق كوْنقره سي- موسس لر مجلسي نين توْپلانتيسي حاقيندا يازيركي، كوْنقره نين گئديشي فوْوق العاده متين، منظم اوْلدوغي حالدا اوْنون چيخاردغي قرارلاردا فوْوق العاده معنالي دير.. كوْنقره ملّي دولتيميزين اساسيني قوردوقدان سوْنرا اوْني بوتون دنيايا تانيتماق اوچون وئردي يي تاريخي اعلاميه ده شايان اهميّت دير. بيز بو دئكلاراسيوني ايران مجلس ملّي سينه و شاها دا اتمام حجت مقصدي ايله گؤندرديك كي، بلكه لجاجت داشين اتكلريندن تؤكوب، بيزيم حق و آزادليغيميزي تصديق ائتسين لر. لاكين، هميشه اوْلدوغو كيمي هر نوع آزادليغا مخالفت گؤسته رن تهران ارتجاعسي گؤزونو آچيب، حقيقتي گؤرمكدن عاجز قالدي و اعلاميه ميزه جاواب وئرمك عوضينده رئيس دولت واسطه سي ايله بيزيم باشچيلاريميزي ماجراجو آدلانديريب، حركتيميزي سيلاح گوجوايله بوْغماقلا تهديد ائتدي.

سيد جعفر پيشه وري بو مسئله يه ”آذربايجان“ روزنامه سي نين 84- نجي ساييندا بير داها توْخوناراق يازيركي، صلح و سازش طرفداري اوْلدوغوموز اوچون بير داها مجلس مؤسسانيميزين وئردي يي اعلاميه و دئكلاراسيوني تهرانا گؤندريب حاقيميزي ايسته ديك. جاوابيندا بيزي قورت ديشلري، يعني سيلاح و تانك ايله تهديد ائتدلر و ملّتيميزين قانيني تؤكمه يه امر وئرديلر.

1324- نجي ايلين آبان آيي نين 29- زيندا تهران حكومتي نين هر طرفلي تضييق لري نين قارشي سيندا مبارزه تاريخيميزين يئني بير اونودولماز قيزيل صحيفه سي ” بؤيوك خالق كوْنقره سي- موسس لر مجلسي“‌آدي ايله هميشه ليك اوْلاراق حك اوْلوب قالدي.  عبث يئره  دئييل كي، ملي اؤندر سيد جعفر پيشه وري هله باشقا بير يئرده  يئنه ده بو موضوع يا  قايداراق يازير كي، بير- بيريني آز تانيان 700 نفري بير- بيرينه باغلايان عجبا، ملّتين اراده و آرزوسو دئييل دير، بس نه دير؟