خيدير نبى بايرامى و بوز آتلى خيدير  اينانجى

سؤزوموز

مهران بهارى 

ايراندا تورك خالقى و آذربايجانين ميللى-تاريخى گون و بايراملارينى اونوتدورماق٬ بو مومكون اولماديغى دوروملاردا٬ اونلارين ايچينى تورك و آذربايجانلىليقدان بوشالداراق٬ آريايى- ايران زمين- فارسليقلا دولدورماق٬ فارس ميللييتچىلرى و تاسسوفله دؤولتين رسمى سيياستى حالينا دؤنوشموشدورּبو ايسه بير چئشيد فرهنگى سوى قيريم (ائتنوسيد) اولاراق گؤرولمه لىديرּ سون ايللرده ايراندا و گونئى آزربايجاندا چئشيتلى موناسيبتلره گؤره بير سيرا گونلرى عزيزله مك؛ تورك خالقينين كيمليك آختاريشي٬ اؤز كيملييينه گئرى قاييديش و بيله سينه اويقولانان فرهنگى سوىقيريما (ائتنوسيد) باش قووزاما و ائعتيراضين ان باريز گؤسته رگه لريندن بيريديرּ نه يازيق كى آيدينلار طرفيندن عزيزله نن بو موناسيبتلر آراسيندا٬ تورك خالقينين دا عزيز توتدوغو٬ عادت-عنعنه و دينى اينانجلارى ايله باغلى اولان ميللى – تاريخى گونلرين چوخونون يئرى بوش گؤرونورּ يئنى ميللى گونلر ياراتماق قده ر٬ خالق آراسيندا وار اولانلارا صاحيب چيخماق و اونلارى عزيزله مك ده٬ دوغرو و گره كلى بير داورانيشديرּبيليندييى كيمى فارس ميللييتچىليينين بئله يبر ايدديعاسى واردير كى آذربايجان و تورك خالقينين٬ اؤزونه عاييد اولان هئچ بير ميللى-تاريخى گونو٬ بايرامى يوخدور و بايراملارى يالنيزجا دينى (قوربان٬ اوروجلوق) و ايرانى (نوروز) بايراملاردا خولاصه له نيرּ بو دورومدا تورك خالقي ميللى-دينى گون و بايراملارينى – فارسلار طرفيندن اؤزونون هم ائتنيك آسيميلاسييون و هم تئولوژيك آسيميلاسييونونو انگلله مك اوچون- اؤزه لليكله ديرچه لتمه لى و قورويوب يايمالىديرּ

"خيدير (خيضر) نبى بايرامى" ميللتيميزين عزيز توتدوغو ان اسكى٬ ان اهممييتلى ايكى ميللى-تاريخى بايرام و تؤره دن بيريدير. (او بيرى "نووروز بايرامى"دير). شوبهه سيز بو بايرام٬ تورك خالقينين بوگونه دك ياشاديب قوتلاديغى٬ ان آذربايجانلى و ان تورك بايرامىديرּ خيدير نبى بايرامى ميستيك-ميتولوژيك "خيدير-خيضر"كولتو چئوره سينده اولوشموشدور. سئوينديريجى بير دورومدور كى بو بايرام اؤلمه ييب و ايران٬ قافقاز و كيچيك آسيايا سپه له نميش خالقيميز طرفيندن هله ده قوتلانماقداديرּ ايشده آشاغيداكى يازى٬ گونئى آذربايجانين بير سيرا بؤلگه لرينده (همدان٬ فراهان٬ اردبيل٬ ايلخىچى٬ اورمو٬ تبريز٬ خالخال٬ اوسكو ٬ ناخجيوانּּּּ) قوتلانان خيدير نبى تؤره نى حاققينداديرּ

خيضر (خيضير٬ خيزير٬ خيدير٬ خدير٬ خدر)  كيمدير؟

قيشين گلمه سى ايله بيرليكده ايراندا ياشايان تورك خالقى طرفيندن و آذربايجان´ين شهر و كندلرينده "خيدير نبى" بايرامى (خضرنبي) قوتلانارּ خضر كولتو تورك خالقى ايله ياناشى٬ باشقا خالق و چوخ سايى دين-اينانجدا دا بولونورּ بو خالق و دينلرين چوخوندا خضر داها چوخ "منگى سو" (آب حيات)٬ اوزون ياشام و ياشيلليق رمزلرينى ايفاده ائده رּ ايسلامى و توركى تصوووف-ميستيك ادبيياتدا نبى-ولى-ملك-درويش كيمى فرقلى كيمليكلره بورونن خيضير´ين (عربجه ده ياشيل معناسيندادير) قيلاووزلوق٫ مورشيدليك٫ بعضى اينسانلارى ويلايت مرتبه سينه چاتديرما٫ تصوووف سيررلرينى اؤرگه تمه٫ فلاكت و چتين دوروملاردا ايمدادا يئتيشمه٫ بركت و بوللوغا قوووشدورما٫ ساواشلارا قاتيلما٫ اؤلمزليك و منگى ياشام (ابدى حيات) باغيشلاما كيمى فونكسييونلارى وارديرּ

"خيدير"٬ (xıdır, xızır, xızr, hıdır) ياشيدى اولان نووروز بايرامى كيمى بؤلگه ده ياشايان بوتون خالقلارى٫ دين٫ اينانج٫ كؤك و ايچينده ياشاديقلارى سرحدلره باخمادان بير بيرينه باغلايان٫ بيربيرينه ياخينلاشديران سمبولدور. كؤكو چوخ اسكىلره او جومله دن ايسلامدان قاباق مئزوپوتاميياداكى "گيل گميش"٫ هئلئن-گرئك قايناقلى ايسكندر افسانه لرى و سئميتيك-يهودى-موسوى ميتولوژيسينه جن اوزانان خيضير؛ بوتون سامى٫ ايرانى٫ توركى٫ هيندى و .س. خالقلارين مدنييت و ادبيياتينا گيريب هامينينكىلاشميشدير. خيدير كولتو يونگ پسيكولوژيسى´ندن قيرقيزلارين ماناس´ينا٫ داغيستاندا شئخ شاميل دستانى´ندان سيبيريادا شامانلارين دوعالارينا٫ باشقيردلارين زويا توله ك´يندن هيند تصوووفونا٫ ايسراييلدن اؤزبك لرين آلپاميش´ينا دك هر يئرده وار و هر يئرده حاضيردير. تورك خالقلارينداكى خيدير٬ بير ياندان يونانليلارين دييونيس٬ هيندولارين سيوا٬ ايسلاوييانلارين دودوش٬ اوئستانين فرافاس´ينا دنك گلير ٬ بير ياندان دا آمئريكا-غربى آوروپاداكى سانتا كلاوس (Santa-Klaus) ٬ فينلانديياداكى يولوپكى (Youlupkki)٬ ائستونييادا يولووانا(Yuluvana)٬ ايسوئچده يولتومتئن(Yultomten)٬ نوروئچده يولنيسار(Yulnissaar)٬ فرانسادا پئر نوئل(Per-Noel)٬ بئلچيكادا شالاند(Şaland)٬ قيبيرسدا واسيلى(Vasili)٬ ايتالييادا بئلفانا(Befana)٬ باسكدا اولئنچئرو(Olentsero )٬ روسييادا دئد موروز (Ded Moroz)٬ رومانييادا موش چئريله(Moş Cerile) ٬ موغوليستاندا وئرقويلا (Verqoyla) ٬ اؤزبكيستاندا كئربوبو (Kerbobo) ´سودورּ

اسكى توركلرين يئنى ايل بايرامى

باشقا خالقلاردان فرقلى اولاراق٬ توركلر آراسينداكى خيدير نبىده ٬ ايسسىليك مفهومو اؤن پلانا چيخماقداديرּ اصلينده تورك خيدير نبى گونونون٬ اسكى توركلرين داها سونرالار ايسلامى بير پالتارا بورونموش و خيضر كولتو ايله بيرله شديريلميش "يئنى ايل بايرامى"ندان باشقا بير شئى اولماديغى قطعىله شميشديرּ بو بايرام٬ نووروز`دان آلتى هفته قاباق٫ اسكى "اون ايكى ايلخىلى (حئيوانلى) تورك تقويمي"نده كى ايلباشيندا توتولور. بوراداكى دوروم٬ نووروز بايرامى دورومونا بنزه ييرּ تورك خالقى اؤز "ارگه نه كون بايرامىنى" داها سونرالار قارشيلاشديغى "نوروز" گونو ايله بيرله شديردييى كيمى٬ اسكى تورك "اون ايكى حئيوانلى يئنى ايل بايرامينى" دا٬ داها سونرالار اوزله شدييى "خيضر گونو" ايله يبرله شديرميشديرּ بئله ليكله توركلرين خيدير نبى بايراملارى٬ نووروز بايرامي كيمى٬ اوزاقدان ياخيندان فارسليق-آريائىليكله هر هانسى بير باغ و ايليشگىسى يوخدورּ

توركجه ده كى خيدير كلمه سينين كؤكو حاققيندا چئشيدلى گؤروشلر وارديرּبير گؤروش بو كلمه نين اسكى تورك بويو اولان "خزر"لرين آديندان گلدييينى ايره لى سوره رּ قورآن´ا گؤره موسا پئغمبر تانرىنين بويروغو ايله ايكى دنيزين قوووشدوغو يئرده خيزيرلا گؤروشموشدورּ آلتى مين ايل اؤنجه٬ اونلارين گؤروشدويو زاماندا قارادنيزله خيزيرين دنيزى –اينديكى خزر دنيزى- بيربيرينه قوووشوق و ياپيشيق ايميشּ داها يايقين اولان باشقا بير گؤروش سه٬ خيدير-خيزير´ين ايسسى آنلاميندا اولان "قيس-قيز" سؤزوندن گلدييينى سؤيله رּ بو ايكينجى گؤروش٬ بايرامين توركلر آراسينداكى ماهييتينه ده اويغوندورּ خالق اينانيشينا گؤره "خيزير ايلياس"- يا دا "خيدير نبى" يازين گليشينى خبر وئريرּ تورك ميتولوژىسينده "خيزير" ايسسىليك و طبيعته ياشام باغيشلايان و "ايلياس" سو معبدىديرּ ايسسىليك و سو ايسه ياشيلليغى يارادارּ اؤزه لليكله آذربايجان كيمى سويوق بؤلگه لرده ياشايان تورك اينسانى٬ خيزيز´دان اود و ايسسىليك ايسته ميشدير و اونون گتيرديييى ايسسى٬ "خيز"ين شرفينه٬ يازى قارشيلاماق اوچون شنليكلر ائتميشديرּ

بوز آتلى خيدير  اينانجى

"خيدير-خيضر" كولتو و موتيوى و اطرافينداكى اولوشان كولتور٬ ايسلام تاريخ و جوغرافيياسينين هر چاغى و هر بوجاغيندا٫ موسلمان و توركى خالقلارين هامىسينين مدنييت٫ اينانج و ادبيياتيندا مووجود اولسا دا٬ ان جانلى شكيلده شيعه و اؤزه لليكله علوىلر (تورك قيزيلباشلار) آراسيندا قورونوبدور. بو قونودا ان زنگين وارليغى مئيدانا گتيره ن خالق٫ شوبهه سيز كى تورك و شيعه-علوى مدنييتلرينين ايكيسينه بير يئرده صاحيب اولان٫ بونلارى بيرليكده ياشايان ايران-آذربايجاندا ياشايان تورك خالقىدير. خيدير٫ تورك- آذربايجان مدنييت و ادبيياتينين هر آلانيندا (ديوان٫ عاشيق٫ خالق ادبيياتى٫ اينانيشلار و فولكلور) اؤزونو گؤرسه دير.

قيزيلباشلار حضرت-ى خيضر´ى٬ "بوز آتلى خيزير" آدلانديرارلارּ بوز رنگى و بوز آت فيگورو تورك كولتورونون ان اؤنه ملى پارچالاريندان بيرىدير و تورك دستانلاريندا سيخجا يئر آليرּ اسكى تورك-موغوللاردا شامانلار هميشه بوز يا دا قير آتلىدير. شامانلارين گؤىتانرى ايله گؤروشمك اوچون و گينه ايران توركلريندن اولان بابا ايلياس خوراسانىنين اؤلدويونده٬ بوز بير آتين اوستونده گؤيه يوكسه لديكلرينه اينانيليرּ خالقين اينانيشينا گؤره بوز آت٬ اؤلومسوزدورּ تورك قيزيلباشلارين اينانجلاريندا قهرمانلارين آتلارينا (حضرت علىنين دولدول´و٫ بابا ايلياس خوراسانى´نين بوز آتى٫ كوراوغلو´نون قيرات´ى٫ شاه ايسماعيل´ين قمر داى`ى٫ ستتارخان´ين كهر`ى) اؤلومه لاييق گؤرولمه ميشدير.

خيدير نبى كولتو تورك قيزيلباش اينانجيندا (گوران٫ على آللاهى٫ قيرخلار٫ اهل حق و.س.) بير قيلاووز (مورشيد)-قوطب-آبدال (درويش) اولاراق چوخ سايىدا افسانه لره قاريشيبدير. "حضرت-ى خيضير" علوىلييين ولىلر سيستئمينده (غئيب ارنلرى) رئيس الآبدالان٫ نبى الاوليا´دير. قيزيلباشلاردا ائوه گلن هر قوناغين خيضير اولابيله جه يى اينانجى واردير. قيزيلباش اينانجى موسافير-قوناغى خيضير´لا٫ خيضيرى دا حضرت على ايله عئينىله شديريبدير:

شوكرو متين بابا:

ظولمت درياسينى نور ائديب گلنZülmət dəryasını nur edib gələn

خيضير ايلياس٬ شاه-ى مردان٬ علىدير Xızır İlyas Şah-i Mərdan Əlidir

غريبين٬ مظلومون حالينى بيلن Qəribin məzlumun halını bilən

خيضير ايلياس شاه-ى مردان٬ علىدير. Xızır İlyas Şah-i mərdan Əlidir

شاه ايسماعيل:

موسافير عئشق قاپىسينين ديلىدير Musafir eşq qapısının dilidir

خيضر´ى سئو٬ كيم صاحيبينين گولودور. Xızırı sev kim sahibinin gülüdür

تانرى موسافيرى پيريم على´دير Tanrı musafir pirim Əlidir

مئهمانلار سيز بيزه صفا گلدينيز! Mehmanlar siz bizə səfa gəldiniz

پير سولطان آبدال (تورك خالق شاعيرى٫ قهرمانى. سويو خوى شهريندندير):

مين بير آدى وار٫ بير آدى خيضير Min bir adı vardır bir adı Xızır

هر هاردا چاغيرسان اورادا حاضير Hər harda çağırsan orada hazır

على پاديشاهدير٫ محممد وزير Əli padiıahdır Məhəmməd vəzir

بو فرمانى يازان على دئييل مى؟ Bu fərmanı yazan Əli deyilmi

كاظيم بابا (پروتو علوى دين حوروفىلييين قوروچوسو فضل الله و جاويدان آدينداكى كيتابى قصد ائديلير):

معكس-ى وجه-ى خودا٬ فضل-ى كيتاب-ى جاويدان Mə’kəs-i vəch-i Xuda, Fəzl-i kitab-i Cavidan

آيت آيت بيييناتدير٬ نؤقطه –يى عئلم-ى بيان Ayət ayət bəyyinatdır, nöqtə-yi elm-i bəyan

هم خيضيردير٬ هم ده عيسا٫ ايسم-ى اعظم٬ بىگومان Həm Xızırdır, həm də İsa, ism-i ə’zəm, bigüman

خاليق الرحمان-ى معنا٫ شكلن اينساندير على. Xaliq ər-rəhman-i mə’na, şəklən insandır Əli

خضر تورك علوىلر توپلولوقلاريندا (قيزيلباشلاردا) داردا قالانلارين كؤمه يينه يئتن٬ چاغريلديغيندا يارديما قوشان اولو بير كيشىليكديرּ

 نسيمى:

ائى نسيمى سؤزوندور آب-ى حيات Ey Nəsimi, sözündür ab-i həyat

ايچمه ين آنى قالدى فى الظلمات İçməyən anı qaldı fi z-züləmat

نه بيلير ديمه جانيور جانى Nə bilir dəymə canivər canı

خيضره سور خضر-ى آب-ى حئيوانى Xızr’a sor xızr-i ab-i heyvanı

فقير ادنا:

فقير ادنام دييير كى بو سيرره ائره ن Fəqir Ədna’m diyir ki bu sirrə ərən

اوستاديم ختايى دارينا دوران Ustadım Xətayi darına duran

تامودا يانار مى نورونو گؤره ن؟ Tamuda yanar mı nurunu görən

يئتيش خيضير نبى٬ سن ايمداد ائيله! Yetiş Xızır Nəbi, sən imdad eylə

كوراوغلو كيمى قيزيلباش دستانى رومانلاريندا كوراوغلو´يا اوزون عؤمور و شؤهرت٫ اوغلو حسن بى´ه گوج وئره ن اودور. قيزيلباش خالق حيكايه لريندن٫ كرم ايله اصلىده شاعير قيليغيندا كرم´ه گؤرونن٫ اونو بير دفعه سينده اؤلومدن٫ شاه ايسماعيل و گولزار حيكايه سينده شاه ايسماعيل´ى گؤزلرينه ميل چكمكدن٫ طاهير و زؤهره´ده طاهير´ى توتساقدان قورتاران خيضير´دير. عاشيق غريب و صنم حيكايه سينده ده عاشيق غريب´ى شاه صنم´ه عاشيق ائيله ين خيضير´دير. بكتاشى منقبه لرينده ايسه خيضير٫ ان ميستيك تورك شخصييتى خوراسانلى حاجى بكتاش´ين اؤلويونه (جنازه سينه) ياشيل ياشماقلى (نيقابلى)٫ بوز آتلى بيرى شكلينده گلميشدير. بعضن ده حاجى بكتاش´لا عئينىله شديريلير. دده قورقود حيكايه لرينده قيليجلا يارالانان ديرسه خان اوغلو بوغاج´ى بوزآتلى خيضر قورتارير.

خيدير سؤيلجكلرى: "دده خيدير" – "نبى آغا" ايكيلىسى

خيدير حاققيندا تورك خالقى آراسيندا او جومله دن ايلخىچى و اردبيلده چئشيدلى سؤيله نجه لر واردير:

ايلخىچى سؤيله نجه سي: ايلخىچى جنوبى آذربايجاندا بير قيزيلباش (تورك علوى و يا اهل-ى حق) شهرىدير. تورك قيزيلباشلارين اينانيشيندا خيدير هميشه بيرليكده اولان ايكى گيزه ملى (ميستيك) كيشىليك (شخصيت)"خيدير آغا-نبى آغا" ويا "خيدير- نبى" ايكيلىسينه چئوريليبدير. نبى قيلاووز (مورشيد) و خيدير دده ليك مقامينا (پيرليك) ارميش و نبىنين آتينا باخان نؤكرىدير. خالق اينانيشينا گؤره "نبى آغا" و "دده خيدير" بيربيريندن اينجيييب آيريلاندان اوزون بير موددت سونرا٬ كوله كلى و قارلى بير گئجه ده خوى يولو اوزه رينده كى خوس گدييينده يئنىدن بير بيرينى تاپيبلار. نبى آغا´نين اود يانديريب بوغدا قوووردوغو٫ دده خيدير´ا باشدان قوووشدوغو او كوله كلى گئجه٬ ايشده "خيدير نبى بايرامى"دير.

خالق آراسيندا نبى´نين دوغولماديغى و اؤلمه دييينه٫ بير "آلوو"٫ "آلووون ايشيغى" اولدوغونا اينانيلير. قيزيلباشلارا (تورك علوىلره) گؤره تبريز´ين ظاليم شاهى٬ نبىنين صاحيب الامر´ده داش قالاغينا توتولاراق اؤلدورولمه سينه امر ائديبدير. نبىنين داشا باغلانديغى سيرادا٬ الينده بير چيچك اورادان گئچمكده اولان عيسا يالاواج (پئيغمبر)٬ شاه´ين بويروغو ايله چيچه يى نبىيه توللاميشدير. بونو گؤره ن نبى ايسه٬ عيسايا بئله سسله نميشدير:

نبىنى گول اينجيده ر Nəbini gül incidər

بولبولو گول اينجيده ر. Bülbülü gül incidər

دوشمن آتان داش نه دير؟ Düşmən atan daş nədir

دوست آتان گول اينجيده ر. Dost atan gül incidər

خالقين اينانيشينا گؤره٬ نبى بو اولايدا اؤلمه ييب و غئيب اولوبدورּ

اردبيل سؤيله نجه سي: بو بايرام٬ اييى بير اينسان اولان "كورد اوغلو" (كورد اوغلي) آدلى بيريسى ايله ايليشگىله نديريليرּ اونلارا گؤره٬ كورد اوغلو خالقين قوووت (قاووت) ياپديغى بير سيرادا٬ يولچولوغا (مسافرت) چيخميشديرּ يولدا قاىلا تيپىيه (كولاك و بهمن) ياخالانميش و سونوندا قارلارين آلتيندا سيخيشيب قويولانميشديرּ تانرى قارلار آلتينا گؤمولن كورد اوغولو´نو قورتارماق اوچون هاوالارى قيزيشديريب٬ بئله جه كورداوغلو ديرى قالابيلميشديرּ داها سونرا كورداوغلو اؤز ايسسى سولونومو (نفسى) ايله قارلارى اريده ره ك دئشميش و ديشارىيا بير دليك آچابيلميشديرּ دلييى گؤره ن خالق٬ قارلار آلتيندا ديرى بير اينسانين اولدوغونو فرق ائديب كؤمه يينه قوشموش و قارلارى بير قيراغا آتينجا كورداوغلونو ديرى تاپميشديرּ

خيدير بايراملارى: خيدير ايلياس بايرامى و خيدير نبى بايرامى

خيدير آدينا گونوموزده ايكى بايرام واردير: بيرى هيديرائللئز Hıdırellez (خيدير ايلياس) بايرامى. اؤته كى خيدير نبى بايرامى Xıdır Nəbi .

 هيديرائللئز-خيدير ايلياس (روز-ى خيدير): داها چوخ توركييه و بالكانلاردا ماكئدونييا٫ بوسنييا٫ سيربيستان-مونتئ نئگرو (قاراداغ)٫ كوسووا٬ آلبانييا٫ بولغاريستان´دا بيلينن بير گوندور. كؤچ آيىنين (ماى-ماييس) ٦ نجى گونونده قوتلانان بو گونه٬ گاگاووزلار ائدئرائللئز دييه رلرּ خيدير ايلياس بايرام و تؤره نى توركييه و بالكانلاردا سوننى و سوننى اولمايان بوتون توركلرين طنطنه لى قئيد ائتديكلرى بير بايرامدير. آدى چكيلن بؤلگه لرده ياخلاشيق هر شهرده خيديرليق آديندا قوتسال سايييلان بير يئر واردير. خيديرايلياس گونو٬ خالق اينانيشيندا گؤره خيدير´لا ايلياس´ين (ائلى جاه-ايلييا-ايلياسس) بير آرايا گلمه گونو اولاراق قوتلانار. خيديرايلياس گونو اينانانلارين (مؤمينلرين) گپله شمه (صؤحبت) و سئوينج گونودور. بو گونده اؤلولوكلردن (قبيرسانديقلاردان) گؤروش (زييارت) ائديلير٫ تينلرى (روحلارى) اوچون يئمكلر پيشيريلير٫ اويغون يئرلرده سماه دؤنولور و راكى (آراق- عرق) ايچيلير. توركمنلرين ده قدر گئچه سينده  بنزه ر بير مراسيمى وارديرּ اونلارا گؤره بوتون شور دنيزلرين سويو شيرين اولاجاق بو گئجه ده٬ خضر الياس آديندا ايكى ملك گؤيلرده گزينيب كيمينله قارشيلاشارلارسا٬ اونو موتلو ائده جكلرּ اونلار بو موقددس گئجه ده قوناقليق وئريب٬ سوفرالار دؤشه ر٬ بيشمه٬ بؤرك٬ كوميشدان كيمى دادلى و چؤره كلر حاظيرلار٬ نذيرلر وئرير و قونشولارين گؤروشونه گئده رلرּ

خيدير نبى بايرامى: بو بايرام٬ آذرى توركلرينين هامىسينين (شيعه و اؤزه لليكله علوى) و توركييه-بالكانداكى توركلردن تكجه علوى توركلرين قوتسال (موبارك) سايديقلارى بايرامدير. سوننى توركلر خيدير نبى بايرامىنى بيلمز و يالنيزجا خيزير ايلياس´ى آنارلارּ گونوموزده شيعه توركلر اوچون خيدير نبى گونو - اونو بيلمه لرينه رغمن- اؤز دينى آنلامينى بوتونلوكله ايتيريب و هر هانسى دينى بير معنايا صاحيب دئييلديرּ شيعه توركلر فارسلار طرفيندن هم ائتنيك و هم تئولوژيك اسيميلاسييونا اوغراقديقلاريندان دولايى٬ بو ميللى-تاريخى بايرامى ياواش ياواش اونودمايا باشلاميشلارּ تورك قيزيلباش توپارلارينين (زومره لرينين) ايسه ان اصيل و ان اؤنه ملى (اهمييتلى) دينى بايراملارى "خيدير نبى بايرامى"دير. بو بايرام٫ اونلار اوچون بير دينى-مذهبى بايرام اولدوغونا گؤره هله ده چوخ جانلى بيچيمده ياشاديلير. تورك كولتورو ائتگىسى آلتيندا قالان ايرانى ديللى خالقلاردان كورد٫ گوران و زازا اهل-ى حقلر٬ بو گونو "ذات-ى موطلق على" شرفينه "عيد-ى على حيدر" آدلانديريرلار. بو ايرانى اهل-حق قوروهلاريندان ساواى٬ ايرانى خالقلارين هئچ بيرى (فارس٬ لار٬ بلوچ٬ پشتون٬ تاجيك ּּּּּ) خيدير نبى بايرامينى بيلمز و قوتلامازּ

خيدير گونلرى

آذربايجاندا يازى قارشيلاما٬ نووروز بايرامى قاباغى بير تؤره ن اولان خيدير نبى گونوندن باشلارּ خيدير٬ تورك خالق تقويمى و دؤنه نجه لرينده (فصللر)٬ قيش٬ ياز٬ كيچيك و بؤيوك چيلله لر٬ يلدا و حتتا نووروز كيمى هر ايل تكرارلانان و چاغ اؤلچومو ايله علاقه لى اولان اولايلاردا اؤنمه ملى بير يئره صاحيبديرּ تورك خالق تقويملرينده كؤچ آيىنين آدلاريندان بيرى ده خيدير ايلياس آيىديرּ(باشقا آدلاريندان آلا چولپا و بايرامى آيىدير)ּ خيدير نبى بايرامى اوچ گوندن اولوشورּ بو بايرام آذربايجان و تورك خالقى آراسيندا٬چئشيدلى گونلرده قوتلانماقدا و بو مووضوعدا بيرليك مووجود دئييلديرּ چوخلو بؤلگه لرده -خالخال ماحاليندا اولدوغو كيمى- بو تؤره نين ياپيلديغى واخت٬ بؤيوك چيلله بيتديكدن و كيچيك (بالا) چيلله باشلاياندان سونراكى ايلك جومعه آخشامى گونونده٬ يعنى ١٠ بهمندن سونراكى ايلك جومعه آخشامىديرּ داها آز اولماقلا بيرليكده بيرسيرا باشقا يئرلرده خيديرنبىنى آغيرلاما زامانى هر ايكى چيلله نين قورتولدوغو دؤنه م٬ يا دا قيشين ان سويوق گونو ساييلان كيچيك چيلله نين اونونجو گونو٬ يا دا يارى اولدوغو ٩-٨ فئورال (بوزآى)٬ يا دا سونلارينا ياخين٬ يا دا ايلين سون جومعه گونونده و ּּּּּ ديرּ ناخجيواندا خيدير نبى بايرامى بوزآىين (شوبات-فئورال) اورتالاريندا باشلارּ اردبيل خالقى و چئوره سينده كى كندلرده بؤيوك چيلله نين سون دؤرد گونونه "چارچار" و كيچيك چيلله نين ايلك اوچ گونونه كورداوغلو يا دا "خيدير نبى" دييه رلرּ اونلارا گؤره چارچاردا قيشين سويوغو يوموشاييب يئردن اوزاقلاشار و بو اوزدن سو-تورپاق قيزارּ اوسكولو (اسكلو) كندينده خيدير نبى بؤيوك چيلله نين سون دؤرد و كيچيك چيلله نين ايلك اوچ گونونو ايچينه آلان يئددى گوندن اولوشورּ اونلارا گؤره بو دؤنه مده هاوالار يئنىدن سويويار و پيشيكلر جوتله شرلرּ

بؤيوك چيلله ايلين ان سويوق دؤنه مى٬ دئى آيينين ايلك گونوندن بهمن آيينين اونونجو گونونه دك اولان قيرخ گوندورּ كيچيك چيلله ويا بالا چيلله ايسه بير گؤروشه گؤره بهمن آيينين اونوندان ايسفند آيينين ايلك گونونه دك اولان ييرمى٬ باشقا بير گؤروشه گؤره ايسفند آيىنين ييرمىسينه دك اولان و داها يوموشاق گئچن ٤٠ گوندورּبالا چيلله نين ييرمى گون قبول ائديلدييى يئرلرده٬ ايسفند آيينا توش گلن ييرمىگونو "بوز آى" (يا دا "بوز چيلله"٬ "آغلار-گولر"٬ هفت البويوت") آدلانديرارلارּ چيلله گئجه سى حاققيندا بو يازىيا باخابيله رسينيز: چيلله گئجه سى

خيدير نبى دبلرى

خيدير آند و آلقيشلارى٬ خيزير ياتير و اوجاقلارى:

قيزيلباشلارين "خيدير جمعى"٫ "خيدير لوقماسى" كيمى آيين و "يا خيدير!"٫ "يا بوزآتلى خيزير!"٬"خيدير يولداشين اولا!" تركيبلى چوخلو گولبانگ و دوعالارى واردير. تورك ديلينده "خيزير ايلياس حاققى!" و "خيزيرا آند اولسون!" كيمى آندلار و خيزير´ى آنان چوخ سايىدا  آلقيش واردير: "خيزير كؤمه يينه يئتسين٬ خيزير سنى داردان قورتارسين٬ خيزير سنى يولدا قويماسين٬ خيزيرا راست گله سن٬ خيزير پايىنى وئرسين٬ خيزير دادينا چاتسين٬ خيديرزينده ديله يينى قبول ائتسين٬ خيدير زينده ديله يينى خئيره يازسين٬ خيدير زينده اؤزو سنه كؤمك ائتسين٬ خيدير زينده يه آپارديغين قوربان٬ سنين آرزونو وئرسين٬ּּּּ"ּ توركلرين تاريخده و گونوموزده گور اولاراق ياشاديقلارى بؤلگه لرده -٬ هينديستان٬ اورتا آسيا٬ ميصير٬ عراق و ּּּده چوخ سايىدا خيزير اوجاق و ياتيرى (مزارى) وارديرּ آيريجا آذربايجان و تورك خالقىنين ياشاديغى ايرانين باشاباشيندا٬ خيزير-خيدير آدى داشييان چوخ ساييدا جوغرافى آد مووجوددورּ بونلارين بعضىسى گئچميش خيزير اوجاقلارينين قالينتىسىدير: او جومله دن باتى آذربايجاندا خضرلو (خيزيرلى٬ اوچ دنه)٬ خضرآباد (خيزيرآباد)؛ دوغو آذربايجاندا خضركندى (خيزيركندى)؛ همداندا خضر زنده٬ (قوزئى آذربايجاندا دا ان بؤيوك خيزير اوجاغى٬ سىيه زن رايونوندا بئش برمك داغيندادير و خيزير-ى زينده آدى داشييير) خدرى؛ و آذربايجان ديشيندا خوراساندا خضربيگ (خيزير بى)٬ خضرآباد (خيزيرآباد)٬ خضرى (اايكى دنه)٬ خدر (خيدير)٬ خدربيگ (خيديربى)٬ خضرشاه (خيزيرشاه)؛ جنوبدا فارس٬ كيرماندا خيضرآبادּ بوتون بو آدلار٬ آند-آلقيشلار و اوجاق-ياتيرلار تورك خالقى آراسيندا خيدير´ا اولان سايقىنين نه دنلى درين اولدوغونون گؤسته رگه سىديرּ

خيدير اوروجو:

علوىلر (قيزيلباشلار) خيدير نبى بايراميندان قاباق٬ خيدير اوروجو دييه بير اوروج توتارلار. بو اوروج قيزيلباشلارين ايكينجى اؤنه ملى اوروجودورּ (تورك علوىلر٬ رمضان آييندا اوروج توتمازلارּ اونلارين دينى اوروجلارى توتدوقلارى محررم آييندا اون گونلوك و خيدير گونولرينده اوچ گونلوك بير اوروجدان عيبارتدير)ּخيزير اوروجو٬ محررم اوروجو قده ر گوجلو بير اوروج دئييلديرּ خيدير اوروجو مجبورى اولمايان و كيفايى بير اوروجدورּبو اوروج توركييه ده تكجه آذرى ساحه ده يعنى بو اؤلكه نين شرق و مركز بؤلگه لرينده توتولور٬ باتى آنادولو و روم ائلينده ياشايان قيزيلباشلار  آراسيندا بيلينمزּ بعضى بؤلگه لرده ايسه محررم آيينين اوچ گونونو "خيدير"ا آييريب و بو موددت ايچينده اوچ گون اوروج توتولارּ نبى بايرامى چرشنبه آخشامى٫ چرشنبه و جومعه آخشامى گونو توتولان اوچ گونلوك اوروجدان سونرا٬ كيچيك چيلله نين ايلك جومعه آخشامينى جومعه يه باغلايان گئجه باشلاييرּ بو اوچ گوندن قاباقكى قيش آيلارينا "بؤيوك چيلله" دئييلدييى اوچون٫ "خيدير نبى بايرامى" بؤيوك چيلله نين قورتاديغينى گؤرسه دير. اوروج حؤكمن چرشنبه آخشامى-چرشنبه-جومعه آخشامى گونلرينده اولاجاغيندان و بايرام دا جومعه آخشامى-جومعه گئجه سى باشلاديغى اوچون٫ بايرام هر ايل عئينى گونه توش گلمز٬ آمما هميشه بوزآىين (فئورالين) اورتالاريندا اولار.

خيديرچىلار:

خيدير نبى بايرامى اسكى اكينچىليك گؤروشلرى ايله باغلى يارانيب و يازى قارشيلاما تؤره نلريندن بيرىديرּ خيدير نبى بايرامىنين بيرينجى گونو تورپاق آلقيشلانيب اؤيوله رּ تورپاغين اوستونده٬ نفسى قيزسين دييه٬ اود قالانار٬ اوجاق يانديريلارּ بو اود٬ حيطلرده ياخيلان و اوزه ريندن آتلانان چرشنبه سورى اودوندان فرقلى اولاراق٬ تارلالاردا ياخيلار و اوزه ريندن آتلانمازּ تورك خالقى اينانجىنا گؤره "يئل چرشنبه سي"نده بير آرايا گلن٬ دؤرد چئشيد (آغ٬ قارا٬ ياشيل٬ قيرميزى) يئل وارديرּ بو يئللرين بيرينين آدى "ياشيل يئل" و يا "خضير يئلى"ديرּ خيدير بايرامى گونلرينده  باغلار تميزله نه ر٬ چؤر چؤپو٬ خزه لى ييغيليب يانديريلارּبايرامين ايكينجى گونو اؤكوزون آدينا اوچ دوزسوز كؤمبه پيشيريب اؤكوزلرين قارنينين آلتيندان ديغيرلانار و اوخويارلار:

Xıdır Nəbi Xıdır İlyas خيدير نبى٫ خيدير ايلياس

بيتدى چيچك اولدو ياز Bitdi çiçək oldu yaz

تورك خالقينا گؤره ايل آخير چرشنبه لرى دؤرد چئشيددير (سو٬ يئل٬ تورپاق و اود)ּ ايل آخير چرشنبه لرى اوچون٬ فولكلور آراشديرماچىسى٬ على برازنده تورك´ون بو يازىلارينا باخابيلرسينيز: سو چرشنبه٬ يئل چرشنبه٬ تورپاق چرشنبه٬ اود چرشنبهּ

بايرامين اوچونجو گونو اكينجى و تارلاچى٬ تورپاغى بئجه ره ن٬ شوم شوملايان اكين اكه ن امكچىلر آلقيشلانارּ بوزآت´ينين داليندا گله جك خيدير نبىنين الينده اود اولاجاغي سانيلارּ اونون تورپاغى ايسسيلدن اودلا ياناشى٬ گونش و سو٬ آداملارا ساغلامليق گتيره جه يىنه اينانيليرּ بايرامين هر اوچ گونونده هاوالار ايشيقلاشماميشدان٬ گنجلر اللرينده شام (موم)٬ اكين يئرلريندن گئچه ره ك خيدير نبى´نى آختارماغا گئده رּ اونلارا "خيديرچى" دا دييه رلرּ

خيدير نبى بايرامى و  يازى قارشيلاماق اوچون ياپيلان باشقا مراسيملر ٬ او جومله دن كوسا-كوسا٬ يلدا٬ ايل آخير چرشنبه و حتتا نووروز بايرامى آراسيندا٬ چوخ سايىدا اورتاق و بنزه ر يؤنلر وارديرּ اؤرنه يين٬ آذربايجانين بعضى بؤلگه لرينده او جومله دن همدان اوستانى و فراهان كيمى مركزليك اوستانيندا (استان مركزى) يئرله شن شهرلرينده٬ عئينى تاريخده يعنى بؤيوك چيلله نين سونلارى و كيچيك چيلله نين باشلاريندا "كوسه ناقيلدي" (كوسه ناقيلي٬ كوسه ناغيلى٬ كوسه ناقالدي) اويونلارى و شؤله نى باشلارּ اولدوقجا يايقين اولان و خالق طرفيندن چوخ سئويلن كؤسه ناقيلى بايرامى دا بير چوبان بايرامىديرּ (كيچيك چيلله نين باشلاديغى گون٬ يلدا گئجه سىدير)

خيدير نبى مراسيمينده چئشيتلى اكينچى٬ جوتچو و سايا نغمه لرى اوخونار٬ خالق خيدير نبى´يه سؤز قوشار:

خان خيدير آتلى گلدى Xan xıdır atlı gəldi

خان خيدير آتلى گلدىXan xıdır atlı gəldi

خان خيزير آتلى گلدى Xan xızır atlı gəldi

پالچيغا باتدى٬ گلدى Palçığa batdı gəldi

خان خيديريم آدلىدير Xan xıdırım adlıdır

خان خيديريم اودلودور Xan xıdırım odludur

سونبولو دادلىدير Sünbülü dadlıdır

مورادا چاتدى٬ گلدى Murada çatdı gəldi

خان خيدير آتلى گلدى Xan xıdır atlı gəldi

پايلاريمى پايلايين Paylarımı paylayın

سورومو هايلايين Sürümü haylayın

سايمايين٬ تايلايين Saymayın taylayın

پالچيغا باتدى٬ گلدى Palçığa batdı gəldi

خان خيدير آتلى گلدى Xan xıdır atlı gəldi

چيينينده يئل گولدو Çiynində yel gülüdür

الينده سئل گولدو Əlində sel gülüdür

باشيندا تئل گولدو Başında tel gülüdür

دار گونو آتدى٬ گلدى Dar günü atdı gəldi

آغ آتا ياتدى٬ گلدى Ağ ata yatdı gəldi

خيديريم يولدادير Xıdırım yoldadır

اللرى بالدادير Xıdırım baldadır

آغ آتى چولدادير Ağ atı çuldadır

پالچيغا باتدى٬ گلدى Palçığa batdı gəldi

خان خيدير آتلى گلدى Xan xıdır atlı gəldi

داى وئرين خيديرا Day verin Xıdıra

پاى وئرين خيديرا Pay verin Xıdıra

هاى وئرين خيديرا Hay verin Xıdıra

سوفره سى دادلى گلدى Süfrəsi dadlı gəldi

خان خيدير آتلى گلدى Xan xıdır atlı gəldi

خان خيدير گله سىدير Xan xıdır gələsidir

خيديريم شوما دوشوب Xıdırım şuma düşüb

گومانيم شوما دوشوب gumanım şuma düşüb

شوم يئرين شوملاياق Şum yerin şumlayaq

شام وئرين شاملاياق Şam verin şamlayaq

خيديريم آدلىدير Xıdırım adlıdır

خيديريم اودلودور Xıdırım odludur

آغ آتى هايلاياق Ağ atı haylayaq

گونلرى سايلاياق Günləri saylayaq

خان خيدير گله سىدير Xan xıdır gələsidir

خان خيدير گوله سىدير Xan xıdır güləsidir

خان خيدير حاللىدير Xan xıdır hallıdır

آغ آتى ناللىدير Ağ atı nallıdır

ياخاسى چوللودور Yaxası çulludur

يول اوسته يوللودور Yol üstə yolludur

خان خيدير گله سىدير Xan xıdır gələsidir

خان خيدير گوله سىدير Xan xıdır güləsidir

سوفره سى دادلىدير Süfrəsi dadlıdır

سونبولو قاددى(؟)دير Sünbülü qadlıdır

آغ آتى هايلاياق Ağ atı haylayaq

گونلرى سايلاياق Günləri saylayaq

خان خيدير گله سىدير Xan xıdır gələsidir

خان خيدير گوله سىدير Xan xıdır güləsidir

آغ چوخا تيكميشم خيديرا Ağ çuxa tikmişəm Xıdıra

قوبا توت اكميشم خيديرا Quba tut əkmişəm Xıdıra

خيديرا آغ پاپاق آلميشام Xıdıra ağ papaq almışam

خيديرا داغ پاپاق آلميشام Xıdıra dağ papaq almışam

آغ آتا آغ چالغا توخوموشام Ağ ata çalğa toxumuşam

آغ آتا چوخ نغمه اوخوموشام Ağ ata çox nəğmə oxumuşam

آغ آتا آغ نالچا وئره ره م Ağ ata ağ nalça verərəm

خيزيرا آغ آلچا وئره ره م Xan xızıra ağ alça verərəm

خان خيدير گله سىدير Xan xıdır gələsidir

خان خيدير گوله سىدير Xan xıdır güləsidir

خيدير سوفراسى:

خيدير نبى بايرامىنين آيرينتيلى آيينلرى واردير. حاضيرليقلار چوخ قاباقدان گؤرولر. هئنرى ماسه نين يازديقلارينا گؤره تبريز اطرافيندا  "مراسيمه تانيشلار هامى چاغريلار٫ بؤيوك بير قوناقليق اولار. يئمك سوفراسى حاضيرلانار"ּ قيزيلباشلار نبى بايرامىنى اؤته كى بايراملارا گؤره چوخ داها درين بير ايسته نج (شوق)٫ سايغى و اينانجلا جشن توتار و بوگون شادليق ائله رلر. جعفرى مذهبلى توركلرين تؤره نينده چئشيدلى يئمكلر و شيرنىلر يئييلر٬ آمما ايچگى ايچيلمز. ساعيدىنين يازديقلارينا گؤره ايلخىچىداكى قيزيلباشلار ايسه "او گئجه هامى ايستيثناسيز پيلوو يييه ر٫ تويوق قيزاردابيلسه لر داها دا ياخچى اولار٬ چاخير (شاراب) و قوپوز (ساز) مجليسى ده واجيبدير. بيرينين شارابى اولمازسا اوجاغى بوشدور دييه رلر و قونشوسوندان آلابيلر. گئجه چاليب اوخويوب شادليق ائده ر و خيدير نبىنين مؤعجوزه و كرامتلريندن ناغيللار سؤيله رلر". بعضى يئرلرده سوفرايا سمنى ده قويارلارּ سمه نى حاققيندا بير يازى اوچون بورايا باخابيله رسينيزּ قزوين- آذربايجاندا سمه نى ياپما تؤره نلرى

"خيدير سوفراسى اوچون آداملار بوغدا قووورار (قاوورار) و "قووورقا" ياپارلارּسونرا قووورقانى ال دييرمانيندا اويودوب٬ "قوووت" (قاووت٬ قاوود٬ قاغود٬ قاغوت٬ قوغوت٬ قوقود٬ قوغوت) ائله رلرּ قايناديلميش يومورتالارى٬ ياشيل٬ قيرميزى بوياقلارلا بويارلارּ حاشيل٬ قايماق پيشيريب٬ ياغلا٬ دوشابلا٬ سارى كؤكله يييه رلرּ جانلارى قيزيشارּ كيچيك چيلله نين سويوغوندان قورخماديقلارينى گؤسته رمك اوچون ده٬ يازدان ساخلاديقلارى چيلله قارپيزينى كسه رلر"ּ بو سونونجو اويغولاما٬ اسكى توركلردن قالماديرּ قايناقلارا گؤره اويغورلار اوچونجو آيين دوققوزونجو گونونو "هانسيخ شنلييينى" قوتلارلاردىּ بو شنلييين آنلامى٬ سويوق يئمك ائيله نجه سىدير و خيريستييانلارين پاسكالياسينا و موسلمانلارين "خيزير گونو"نه قارشيليقديرּ بو گونده بوتون اودلار بير گون سوره ايله سؤندورولور و بير گون اؤنجه دن حاضيرلانان سويوق يئمكلر يئييليردىּ

خيدير پايى:

آذربايجاندا اوشاقلارين اويناديغى بير اويون وارديرּ بو اويون٬ باشقا بنزه ر تؤره نلرين اولدوغو كيمى٬ خيدير نبى تؤره نىنين ده بير پارچاسىديرּ گله نه يه گؤره اوشاقلار آخشام قارانليق دوشه نده٬ توپلو حالدا٬ قونشولارين قاپيسينا گئده ر٬ اونلاردان خيدير پايى هدييه سى ايسته رلرּ يا دا ائولرى گزيب٬ باجالاردان قورشاق توربا ساللارلارּ بو زامان اوشاقلار خيدير نبىنى آنلاتان٬ خيدير نبى توركولرينى اوخويارلار:

خيدير خيدير خيز گتير Xıdır, xıdır xız gətir

خيدير٬ خيدير٬ خيز گتير Xıdır, xıdır xız gətir

وار دره دن اود گتير Var dərədən od gətir

خيديرا خيدير دييه رلر Xızıra Xıdır deyərlər,

خيديرا چيراق قويارلار Xızıra çıraq qoyarlar.

خيدير گئتدى هايينان Xıdır getdi hayınan

بير قولانجا دايينان Bir qulanca dayınan

دايى پالچيغا باتدى Dayı palçığa batdı

چيخارديلار هارايينان Çıxardılar harayınan

من خيديرين نه يى يم؟ Mən Xıdırın nəyiyəm

بيرجه بئله دايىيام Bircə belə dayıyam

آياغينين نالىيام Ayağının nalıyam

باشينين تورباسىيام Başının torbasıyam

من خيديرين قولويام Mən Xıdırın quluyam

بوزآتىنين چولويام. Boz atının çuluyam

من خيديرا نئيله ييم؟ Mən Xıdıra neyləyim

آياقلارين قوجاقلاييم. Ayaqların qucaqlayım

باشينا هؤرمك ساليم٫ Başına hörmək salım

خانيم آياغا دورسانا! Xanım ayağa dursana

يوك ديبينه وارساناYük dibinə varsana

بوشقابى دولدورساناBoşqabı doldursana

خيديرى يولا سالسانا! Xıdırı yola salsana

بير گلميشيك هايينان Biz gəlmişik hayınan

  خيديرا پاى ييغماغينان Xıdıra pay yığmağınan

پاى وئرمه يه نى يئنه ده خيدير نبى نغمه سى ايله يامانلارلار:

چاتمايا٬ چاتمايا٬ چاتماياÇatma, çatma çatmaya

چاتما يئره باتمايا Çatma yerə batmaya

خيدير پايين كسه نين Xıdır payın kəsəni

آياغى يئره باتمايا Ayağı yerə çatmaya

گئجه ائوينده ياتمايا Gecə evində yatmaya

خيدير´ى اؤيه نى اؤيه رلر Xıdırı öyəni öyərlər

وئرمييه نى سؤيه رلر Verməyəni söyərlər

موم ياخماق- اؤلولوكلره اوغراماق- ديلك ايسته مك:

بو گئجه ده موم (شام) ياخماق و اود يانديرماق واجيب و فرضلردنديرּ آذربايجاندا خالقين اينانيشينا گؤره بو گئجه خيزير گله جك و اؤزوينن ده ياشامين دؤرد اصلى عونصورو اولان اود٬ تورپاق٬ يئل و سويو گتيره جكديرּ بو ندنله خالق چؤلده و داغلارين ياماجلاريندا اود يانديراراق و شام ياخاراق خيزين گلمه سينى گؤزله رּ اونلارا گؤره خيزير گلمه يينجه٬ و دؤرد عونصورو گتيرمه يينجه٬ طبيعت دييشمه يه جكديرּ(خالق آراسيندا عئينى اينانج و تؤره لر٬ نووروز بايرامى حاققيندا دا مووجوددور)ּ بير ده نئچه موملا اؤلولوكلره (قبيرسانديقلارا) باش وورارلار. قبيرسانديق هئچ واخت اونودولمايان بير يئردير. كيمسه جيگرينين بير پارچاسى اولان عزيزلرينى اونوتماز.

خيدير´ى گؤره رك اوندان بعضى ديلكلرين (سايريليقدان قورتولماق٫ قورتولاندان سونرا تشكور ائتمك٫ آداق آداماق -نذير دئمك) گئرچكله شمه سينى ايسته يه ن آروادلار٫ قيرخ گون موددتينده٬ هامىنين يوخلاديغى بير ساعاتدا تئزدن قالخيب ائوين قاباغينى سوپوروب تميزله مه ليديرلر. ييرمى گون بويونجا دا گينه ائركن قالخيب ائوين قانشاريندا ايكى ركعت حاجت بوكونجو (نامازى) قيلمالىديرلار. خالق اينانيشينا گؤره ديلك صاحيبلرى٬ قيرخيمينجى گون گونش چيخيب٬ دان سؤكولنده ائشييه چيخارسالار٫ خيدير´ى بير چوبان٫ تاجير٫ سئييد يا دا آغ ساققال قيليغيندا گؤره جكلر.

خيدير نبى تؤره نلرينى داها چوخ نييت٬ حاجت و يا نذيرى اولانلار٬ آرزيلارينا چاتماق اوچون يئرينه گتيره رلرּ اؤرنه يين اوشاغى اولمايان٬ اوشاغى اولوب دا قالمايان (اؤلن)٬ اركك اوشاغى اولماسينى ايسته ين قادينلار٬ ائوله نمك ايسته ين قيز و اوغلانلار٬ بو ايسته كلرينين گئرچه كله شمه سى دوروموندا خيدير نبى توتاجاغينا سؤز وئره رلر يا دا خيدير نبىنى توتاراراق ايسته كلرينين گئرچه كله شمه سينى اومارلارּ

 خيزير´ى آغيرلاما تؤره نلرى نووروز بايرامينا ياخين دوروملاردا اكينچىلر تارلالاري و مال-داوارلاريني خيزير´ين قوروياجاغينا اينانيرلارּ

قووود قويما تؤره نى:

خيدير نبى بايراميندا قووورقا (kavurga  ,qovurqa, qavurqa, qoğurqa, qağurqa) قوورماق٬ قوووت (qovut, qavut, qovud, qavud qoğut, qağut, qoğud, qağud, kaut, gavut ) پيشيرمك و گلينلره خيدير خونچاسىXıdır xonçası گؤتورمك تؤره ديرּ خالخال ماحاليندا بؤيوك چيلله قورتاراندان سونرا دييه رلر خيدير نبى گلير و قووود قويماق فيكرينه دوشه رلر. آذربايجانين بعضى بؤلگه لرينده قووورقانى يالنيزجا ايل آخير چرشنبه ده قووورارلارּ قووود قويماغين بؤيوك مراسيمى واردير.

قووود قويما تؤره نى اوچون٬ نذيرى اولانلار٬ ان آز يئددى قونشودان اؤز گوجلرينه گؤره٬ يئددى چئشيد تاخيل (دويو٬ بوغدا٬ آرپا٬ مرجيمك٬ چده نه٬ آغ و قارا نوخود٬ قارپيز چرده يى٬ قووون چرده يى٬ كونجود٬ ماش٬ لوبيا٬ گونه باخان چرده يى٬ ּּּּ) و بير آز گشنيز (قوووتون گؤزه ل قوخولو اولماسى اوچون) ييغارلارּ داها سونرا بليرلى بير گونده چاغيرديقلارى اؤز قوهوم٬ تانيش و قونشولاري ايله بيرليكده٬ ييغيلان چرده كلرى قوووروب٬ قووورقا ياپارلارּ آرديندان قوورولموش شئيلرى ال دييرمانى ايله دارتاراق٬ اويوده ر (üyüdər) و اون ائله رلرּ جومعه گئجه سى يينه يئدى قونشودان قيزلارى چاغيريب٬ اونو اله رلر و قوووت (قاووت) ياپارلارּ اله ركن قووودون بير بيرينين اوستونه اله نيب دوز قالماسينا ديققت ائديلمه لىدير. جونوب اولان آدامى اورايا قويمازلار.

قووورقا ياپماق٬ باشقا تورك ميللى گونلرينين ده بير پارچاسىديرּ گنج فولكلور آراشديرماچىسى على برازنده تورك٬ اؤز توپراق چرشنبه سى آدلى يازىسيندا بئله يازير: "چرشنبه گونو بیر چوخ یئرده قووورقا دا قووورولار، بو قووورقا ائوین آغ ساققالی طرفیندن ائو آداملارينین آراسیندا پایلانار. بعضی کندلرده بو ایش داملاردا و اود تونقالارنین باشیندا گورولر و آغ ساققال کیشی بیر شیش ایله دامین دؤرد طرفینه بیر جیزیق چکیب قاووورقادان دایيره ایچه ريسینه سپه رּ سونرا خئیر دوعاسی وئره ر: «بسم آلله الرحمن الرحیم، الهم صلی علی محمد و آل محمد، ائی آللاه اينشاللاه، کی محممدین نورو، ايبراهيمین دؤولتی، نوحون عؤمرونو، ساغلیق و بوللوقلا بیزلره و قونشولاريمیزا ايکرام ائیله! سونسوزلارا اؤولاد، جوانلارا ساغلیق، قوجالارا اوزون عؤمور، ناخوشلار شفا، فاقیرلارا دؤولت، پوللولارا کرامت عطا بویور، هامینی بیر بیرینه  مئهريبان ائيله، آمین یارب العالمین»ּ دوعادان سونرا بیر اوووج قاوورقا و نوخود و مرجی گؤتوروب اوزو قیبله یه ساری دوروب نییت ائله ر: "تانری هامىیا شنلیک، بول روزی قیسمت ائله سین"ּ آخیردا بیر اوووج قووورقادان گؤيه سپه لر و ديیه ر «بو دا قوشلارین پایی»"ּ

خيدير اوتاغى:

اونو اويودوب اله ديكدن سونرا قوووتدان بؤيوك بير قاب يا مجمئيين ايچينه تؤكوب گئجه سسيز و تميز و بوش بير اوتاغ و يا سانديقخانايا بيراخارلار ּ

يئره بير آغ و يا قيرميزى آتقى (شال) سريب اون دولو تشتى اونون اورتاسينا قويارلارּ آتقىنين چئوره سينده چئشيدلى بويالاردا شاملار يانديرار و يانينا دا بير قورآن٬ بير گوزگو٬ بير داراق٬ بير سورمه‌٬ بير كاسا سو٫ بير سججاده٬ بير آز يونجا٫ مؤهور و تسبيه يئرله شديره ر و سونرا اوتاغين قاپىسينى باغلايارلارּبوندان سونرا قوناقلار آخشام يئمه يينى يييه ر و اويناماق و ائيله نمه يه باشلارلارּ قوناقليق قورتولاندان سونرا هامى قوووتون اولدوغو اوتاغا گئديب و هره اووجونون ايچينه بير قاشيق اون تؤكوب خيدير نبىدن حاجت ديله ر و اؤز ائوينه قاييدارּ اوتاقدان چيخاركن "خيدير نبى! اگر بو اوتاق خوشووا گلسه بير ايشارت وئر!" دئمك گره كيرּ بوتون تؤره لر بيتديكدن سونرا آداق (نذير) يييه سى اوتاغين قاپيسينى قاپادارּ او گئجه او اوتاغا گيرمه يه كيمسه نين حاققى يوخدور ּ

نبى پنجه سى-قامچى ايزى:

خالق اينانيشينا گؤره گئجه ياريسيندا خيدير نبى گلر٬ اوتاغا گيريب گوزگوده اؤزونه باخار٬ ٬ دستماز آلاندان سونرا بوكونج (ناماز) قيليب دوعا ائده رּ سونرا بوزآت يونجادان٬ خيديرنبى ده نذيرليك يئمكدن يييه رلرּ اوتاقدان چيخاميشدان قاباق الينى٬ اونون اوستونه باسيب يا دا اؤز قامچىسى ايله اونون اوزه رينى جيزيب گئده رּ بئله جه او ائوده بركت و بوللوغا سبب اولارּ

بايرام گونو سحر چاغى تئزدن٬ هاميليقجا خيدير نبىنين الىنين ايزينى گؤرمه يه قوشار و باغلى اوتاغين قاپيسينى آچارلارּ او ائوين ان مؤمينى و حتمن غوسل ائله ميش قارى ننه سى هامىدان اؤنجه اوتاغا گيريب قووودا باخارּ باخديقدان سونرا مجمئيينى ائشييه گتيريب و خالق قووودون اوستونده كى نبى آغانين قامچى ايزينين قويولوب قويولماديغينا باخار. ايز وار ايسه بؤيوك بير سئوينجه سبب اولارּ او جيزيغى خيضير پئيغمبرين قامچىسينين يئرى بيلر و بونو دا شخصين نذيرينينين قبول اولدوغونا يورارلار. جيزيق اولمازسا آدامين نذيرينين قبول اولماديغينى سؤيله لر.

قووود پايى-خيدير حالواسى:

خالق سحر چاغى٬ خيدير اوتاغيندان آلديغى قووودون بوللوق گتيره جه يينه اينانيرּ بو اوزدن اونو نيياز ائله ر و جومعه بوتون قونشولارا پاى وئره رلرּ حتتا اگر بير كس موسافيرتده ايسه٬ اونون اوچون گؤنده ره لر٬ و يا گلينجه يه دك ساخلارلار. قيزيلباشلارين نبىلى بؤلمه سينه باغلى اولان هر كسين٬ حؤكمن قوووددان يئمه سى گره كدييينه اينانيرلار. خيدير حضرتين الى ايزى زييارت ائديليب٬ قووود پايلانيب قورتاراندان سونرا٬ اهالى بير يئره ييغيشيب قووودا جويز ايچى٬ ايده اونو٬ بير آز دوشاب (بكمز) يا دا شكر و شيره كيمى باشقا شئيلر قاتيب و حالوا دوزه لده رلرּ و او حالوادان دا قونشو و قايينلارا گؤنده ره رلرּ قونشولار٬ وئريلن پايين يئرينه قابى بوشالداندان سونرا٬ يومورتا٫ نوغو٬ل هردن ده پول ٫ ويا اؤز ائولرينده قويولان قوووددان قويارلار و دييه رلر: "پاييز چوخ اولسون٬ آللاه قبول ائله سين!"

كيچيك چيلله نين اوول هفته سينى سئييدلر٬ ايكينجى هفته سى عام اوچوندور. بو مراسيم هر ايل ايدامه تاپار تا نذير صاحيبىنين ياشى چوخالسين٬ اوندان سونرا اونون اؤولادى اوچون قووود قويارلار. بئلجه او حضرت و پير خيديرين خاطيره سينى ديرى ساخلارلار....

گئرچه يه هو!!!