“GÜNEYİN NİCATI İSTİQLALİYYETDEDİR”

Politoloq Hüseyn Yurd: “İrandakı milletlerin her biri milli öz haqqını almalıdır”


Savadlı ve ziyalı insanlarımız da milli servetlerimizden sayılır. Onların qedrini bilib, qayğı göstermek vezifelerimizdendir. Bele insanlar Güney Azerbaycanda da az deyil. Fars şovinizmi milli servetlerimizi çapıb-taladığı kimi, bu cür aydın insanlarımızı da ya öz menafeyine işledir, ya da ölkeden didergin salır. Müsahibimiz Ebdülhüseyn Ğezai Gergeri (Hüseyn Yurd) ikincilerdendir. O, 1972-ci ilde Güney Azerbaycanın Culfa şeheri tabeçiliyinde olan Gerger rayonunda anadan olub. İlk ve orta mektebi burada bitirib. Sonra Zencan şeherindeki universitetin politologiya fakültesine daxil olub. 1998-ci ilde unversiteti başa vurub.

Qeyd edek ki, Güney Azerbaycan türklerinin İranda humanitar sahede tehsil almaları o qeder de asan deyil. Çünki fars dili ile bağlı maneeler onların bu saheler üzre mütexessis olmalarına çetinlik töredir.
 

Dünyagörüşüne, elece de siyasi baxışlarına göre universiteti bitirdikden sonra rejim Hüseyn Yurdun işlemesi üçün heç bir şerait yaratmayıb. Eksine, davamlı suretde engeller töredib. O, 1998-ci ilin sonlarından başlayaraq 2000-ci ile qeder “Dünya sülhüne teşebbüs” adlı kitab üzerinde çalışıb. Bu eser fars dilinde yazılıb. Ölkedeki ictimai-siyasi durum ucbatından bele bir kitab orada işıq üzü görmeyib. Çünki “Dünya sülhüne teşebbüs” milli haqların ve insan hüquqlarının müdafiesi tarixinden, habele İranda ve Güney Azerbaycanda bu sahe ile bağlı mövcud olan problemlere hesr olunub. Müellif bu kitabda dövlet quruluşlarını tarixi baxımından tehlil edib. Müasir nezeriyyeleri bir-biri ile tutuşdurub. Çağdaş nezeriyyeçilerden Frinsis Fukoyamanın “Tarixin sonu?”, Samuel Hantinqton “Sivilizasiyaların toqquşması”, Elvin ve Haydi Taflerlerin “Üçüncü dalğa” nezeriyyelerini, elece de İran prezidenti Xateminin “Sivilizasiyalararası dialoq” ideyasını araşdıraraq, bu kitabda deyerlendirib. Eserde Güney Azerbaycan türklerinin milli haqları ile bağlı mesele de öz eksini tapıb.
 

Hüseyn Yurda ilk olaraq “neden bele bir mövzuda araşdırmaya başladınız?” O bildirdi ki, yeniyetme yaşlarından siyasi yönlü çeşidli yazıları izleyerek siyasete meyllenirmiş. Hetta orta mektebde oxuyarken dostları ile birlikde mövcud heç bir elifbaya esaslanmayan Azerbaycan türkleri üçün elifba uydurubmuşlar. Bu elifba ile öz aralarında yazışarmışlar. Onların hazırladığı yazı qaydası İnqilab Keşikçileri Qvardiyası xüsusi xidmet orqanının eline keçib. Şagirdleri sorğu-sual edibler. Hede-qorxu gelerek deyibler ki, eger bu işleri davam etdirseler, mektebden qovulacaqlar. Hüseyn Yurd deyir ki, ne qeder qeribe de olsa, öz uşaqlıq düşüncemizle, Azerbaycan bayrağı da hazırlamışdı. Orta mektebde tebiet elmlerini yaxşı oxusa da, siyasete marağı hemişe üstünlük teşkil edib. Orta mektebde oxuyarken o, siyasi mövzulu bir neçe pyes ve meqaleler yazıb. Müsahibimiz söhbetini bele davam edir:
 

- Zaman keçdikce çeşidli qaynaqlardan ictimai-siyasi yönlü edebiyyatlar oxuyub, elece de gördüyümüz Azerbaycanın (Güneyi nezerde tutur - S.) veziyyeti ile ciddi meşğul olmağa başladıq. Çıxış yolları aradıq. Nehayet, onlardan birini tapdıq. Başa düşdük ki, milletimizi bu zülmden qurtarmaq üçün elmi yollar aranmalıdır. Buna göre politologiyanı özüme ixtisas olaraq seçdim. Universitetde oxuduğum ilk illerde Yaxın ve Orta Şerqde geden siyasi prosesler, konfliktlerle bağlı bir sıra araşdırmalar etmişem.
 

- Bu kitabınız nece yarandı?
 

- “Dünya sülhüne teşebbüs”ün yaranma zerureti milletimizin mezlumiyyeti ile bağlıdır. Evvelce bele planlaşdırmışdım ki, Azerbaycan türkünün kültürü ictimai-siyasi ve ictimai durumu haqda bir eser yazıb. Başqa sözle, olduğumuz ağır veziyyetden qurtulmaq üçün öz haqlarımıza nece qovuşmağın elmi esaslarını arayırdım. Burada meqsedim hem de problemimizin dünya ictimaiyyetine çatdırılması idi. Azerbaycan türkü kimi mezlumiyyetde olmasalar da, her halda, dünyada ona yaxın durumda olan milletlerin olduğunu gördüm. Bunun ardınca dövlet quruluşu haqda nezeriyyeleri araşdırmağa başladım. Meqsedim dövletlerin yaranma tarixine, indiki idareetme formalarına aydınlıq getirmek idi. Bu araşdırmalar zamanı mene aydın oldu ki, dövlet quruluşları indiyedek üç dövrü keçibler. İndi biz üçüncüde yaşayırıq. Birinci merhele dövlet-imperatoru adlanır. Bu dövr insanın siyasi tarixinden başlayaraq, 1648-ci il Vestfal müqavilesinedek davam edir. İkinci merhele dövlet-ölke adlanır. Bu ise Vestfaldan başlayıb, 1991-ci ile qeder sürür. Üçüncü dövr ise 1991-ci ilden başlayaraq davam etmekdedir. Buna dövlet-millet merhelesi deyirler. Belelikle problemin daha qlobal olduğunu gördüm. Ele zenn edilir ki, indiki zamanda dövlet-millet merhelesini keçmişlerin sayı çoxdur. Amma meseleye derinden baxanda görünür ki, beleleri çox azdır.
 

- İran nece, bu saya aiddirmi?
 

- Elbette ki, yox. Çünki “İran” adlı bir millet mövcud deyil. Bu ölkede çoxsaylı milletler yaşayır. Onlardan sayca en çoxu Azerbaycan türküdür. İran Ana Yasasına göre, milletimiz özünün milli-medeni haqqına sahib olmalı idi. Amma rejimin yürütdüyü şovinist siyaset ucbatından milletimizin yasal haqqı da tapdanır. Odur ki, milli haqların elde edilmesi ile bağlı yeni milli herekatın başlanması labüd idi. 1997-ci ilden başlayaraq bu yönde çeşidli, açıq fealiyyetler daha da güclenib müteşekkilleşmeye başladı. Müxtelif milli-medeni dernekler yarandı. Güney Azerbaycanın ayrı-ayrı şeherlerinde öz türkcemizde qezet ve jurnallar tesis olundu. Bu kimi fealiyyetler neticesinde milletimiz pozulmuş milli haqları barede melumatlar elde etmeye başlayıb. Quzey Azerbaycanın müsteqilliyi ise bu proseslere tekan verdi. Bütün bu ve başqa amiller Güney Azerbaycan Milli Herekatının hedeflerini bellendirdi. Yuxarıda qeyd etdiyimiz dövrlerin hamısını İran da keçmelidir. O, evvelki iki dövrü yaşayır. İndi üçüncü dövrü yaşamağa mehkumdur. Başqa sözle, İran da dövlet-millet merhelesini gerçekleşdirmeye meyllidir. Belelikle, apardığım araşdırma elmi esaslarla tesdiq edir ki, İran mütleq dövlet-millet formasını qazanmalıdır, yeni ayrı-ayrı milletlere mexsus erazilere parçalanaraq her millet öz milli kültürü esasında dövletini qurmalıdır.

 

- İrandakı başqa milletlerin taleyi sizin ireli sürdüyünüz “Yurdizm” nezeriyyesine esasen nece ola biler?

- Ölkeye etnik cehetden ümumi baxış bize bele bir menzere yaradar. Meselen, İranın Şerqinde Pakistan ve Efqanıstanla serhedde yerleşen Sistan-Belucistan eyaletinde beluclar yaşayır. Pakistanda onların sayı 12 milyon, İranda ise 3 milyondan çoxdur. Meseleye qlobal yanaşanda onların da parçalanmış milletlerden olduğunu görürük. Odur ki, bu parçalanmış millet de öz kültürü esasında bir dövlet qura biler. Bunu ereb, türkmen ve başqalarına da aid etmek olar. Yurdizm nezeriyyesinin bir hissesi İranda olan parçalanmış milletlerin özlerine aid dövlet qurmasını tesdiqleyir. Çünki bu, hemin milletlerin tebii ve beynelxalq qanunlarda tesbit olunmuş haqlarıdır.
 

- Son zamanlar İranın parçalanmasına dünyanın aparıcı dövletlerinin razı olmadıqları haqda fikirler seslenmekdedir. Bu halda sizin nezeriyyeniz veziyyetden çıxış yolunu nede görür?

- SSRİ-nin dağılması buna örnek ola biler. Moskva özü istemese de, dünyada geden qlobal prosesler sovetlerin dağılması ile bağlı hökmünü vermişdi. İndi dünyada milletlerin milli dirçelişi prosesi gedir. Odur ki, her millet taleyinin öz elinde olmasını, öz milli dövletini qurmaq isteyir. Düzdür, aparıcı dövletler İranın parçalanmasını öz menfelerinden çıxış ederek istemeye bilerler. Axı onlar Azerbaycan türklerinin maraqlarından çıxış etmirler. Odur ki, bu proseslerde menafeyimizi özümüz güdmeli ve müdafie etmeliyik. Hemin gücler bu merhelede olsa-olsa İranın parçalanması prosesini ancaq lengide bilerler. Meseleye başqa yandan yanaşanda bele dövletlerde hakimiyyetde olan siyasi partiyaların da mövqeyi nezere alınmalıdır. Meselen, tutaq ki, Amerikada hakimiyyetde olan respublikaçılar söylediyimiz meseleye qarşıdırlar. Yeni, İranın parçalanmasını istemirler. Eksine, Demokrat Partiyası ise Bütöv Azerbaycanın xeritesini bele Amerikada müeyyen dairelerde yayıb. Bu, onu gösterir ki, İranın meselesi millet-dövletler yaranana qeder dünyanın siyasetinde qalacaq. Çünki qeyd etdiyimiz proses hansısa super güclerin maraqlarından asılı deyil. Bu, dünyada geden tebii proseslerdir. Son dövrlerde İndoneziyadan tutmuş Kanadaya qeder bu cür prosesler baş verir. Şerqi Timor, Kvebek söylediyimize örnek ola biler.

 

- Bu baxımdan, İrandakı durumu nece şerh ederdiniz?

- Gec-tez bu rejim hakimiyyetden gedecek. Gelecek hakimiyyet ve dövlet quruluşu ile bağlı bir neçe fikir mövcuddur. Onlardan biri molla hakimiyyeti gedenden sonra fars şovinizmi ideologiyası esasında yeni bir iqtidarın formalaşmasını isteyenlerdir. Beleleri demokratiya perdesi altında İranın erazi bütövlüyü saxlanılmaqla yeni şovinist hakimiyyet qurmaq niyyetindedirler. Bu halda Azerbaycan türklerinin her hansı milli haqqının temininden söhbet bele gede bilmez. İkincisi, federallaşma terefdarlarıdırlar. Bunun özüne iki baxış var. Biri İrandakı etnik meseleleri nezere almadan heyata keçirilmesini isteyenlerdir, o biri ise Güney Azerbaycana milli muxtariyyet teleb edirler. Buradan bele bir tebii sual yaranır: “Bu federalizm Güney Azerbaycanın erazisini ne derecede qoruyur?” Bu sual cavabsız olduğundan meselenin hellinde manee törenir. Üçüncü ise qloballaşmaya söykenen yurdizmdir. Bu halda ilk olaraq Güney Azerbaycan müsteqil olur, sonra ise bütövleşme prosesi gedir.
 

- Bunların hansının uğur qazanması ehtimalı çoxdur?

- Tutaq ki, ilk iki proses heyata keçdi. Bu zaman milletimizin haqqı temin olunurmu? Qetiyyen yox. Qloballaşmaya uyğun olaraq meselenin birdefelik helli Güney Azerbaycanın istiqlaliyyetindedir.

 

Qaynaq: Yeni Mysavat