[1] . بنا به تحقيق نگارنده، اين مناطق در جهان با نام قره‏باغ شناخته مي‏شوند:

- روستايي در يکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان شيراز که مرکز آن طغرآباد است. رودخانه‏اي نيز به اين نام در آنجا جاری است كه از كوههاي قبله سرچشمه گرفته و پس از سيراب نمودن قره‏باغ به درياچة بهارلو مي‏ريزد.

- دهی از دهستانهای انزل بخش حومة شهرستان اورميه که مرکز آن انزل است.

- دهی جزء دهستان قاقازان بخش ضياءآباد قزوين

- منطقه‏اي در استان كابل و زادگاه داود سرمد شاعر افغاني است كه در 1358 شمسي به دست روسها كشته شد. قره‏باغ در 37 مایلی جنوب غربی غزنین قرار دارد. در زمان حملة نادرشاه به هندوستان در سال 1738م/1151ه.ق، زمانی که سپاهیان ایرانی به قره‏باغ رسیدند، حکمران غزنین به کابل گریخت. آنگاه قضات، دانشمندان و بزرگان غزنین همگی به قره‏باغ آمده و در حضور نادرشاه تسلیم شدند. ن.ک:

لاکهارت، لارنس. نادرشاه آخرین کشورگشای آسیا. ترجمة اسماعیل افشار نادری. نشر دستان. 1377. تهران. ص 392

- دهی از دهستان طاغنکوه بخش فديشة شهرستان نيشابور

- منطقه‏اي در شمال رود ارس و در قلمرو جمهوری آذربایجان كه مورد بحث اين كتاب است.

[2] . در دایرة المعارف کلمبیا (دانشگاه کلمبیا آمریکا) چاپ 1947 ص 953 آمده است:

Autonomous province of mountainous karabagh

نام «قره باغ کوهستانی» در زبانهای مختلف: آذربایجانی:Dağlıq Qarabağ  یا  Yuxarı Qarabağ

ارمنی: Lernayin Gharabagh  روسی: Нагорно-Карабах  (Nagornyy Karabakh)  لهستانی: Górski Karaklbach 

چک: Náhorní Karabach اسپانیایی: Alto Karabaj  فرانسوی: Haut-Karabagh مجار: Gorski Karabah

ایتالیایی: Kalnų Karabachas هلندی: Nagorno-Karabach رومانیایی: Nagorno-Karabah اسلواکی: Gorski Karabah

سوئدی: Nagorno-Karabach  آلمانی: Bergkarabach پرتغالی: Nagorno-Karabakh . عربی : کاراباخ

[3] . برخي از پژوهشگران وسعت قره‏باغ كوهستاني را 4400 و 4392 كيلومتر مربع گفته‏اند. در دايرة المعارف بريتانيکا 4400 کيلومتر مربع آمده است. طبق نظر رسمي سفارت آذربايجان در ايران، مساحت قره‏باغ كوهستاني 4388 كيلومتر است.

4. Aliyef,Egrar. Daglig  Garabag.Elm. Baku.1989.Se.3

5 .  آغ‏دره را ارمنیان مارداکرت می‏نامند. در 63 کیلومتری شمال خان کندی و 41 کیلومتری جنوب غربی بردع و برسرراه بردع – ایستی سو واقع است. از بناهای باستانی آن معبد گانزاسار در روستای بانکلو، قلعة خانابرت، بازماندة قلعة گلستان، قلعة جرموک در قصبة جرابرد، کلیسا، معبد یاکوب مقدس در روستای کولاتاغ(635م)، معبد روستای ماغاویز(سدة 12م)، پل رودخانة ترتر، بازماندة قلعه در نزدیکی روستای ماغاویز (سدة 12 و 13 م)، پل رودخانة ترتر، معبد اورک در نزدیکی روستای طالش (سدة 12م)، معبد در مجاورت رود ترتر(سدة 12م)، قلعة ملیک حاتم در روستای قاساپت، معبد یکیش آراکل در روستای ماداگیز(سدة 12م) و ... را می‏توان نام برد. تا 1939 جرابرد نام داشت. از 1930 شهرستان شد. 1705 کیلومترمربع وسعت، 2 شهر و 57 روستا دارد. به طور متوسط در هرکیلومترمربع 26 نفر ساکن هستند. در جنوب کوهستانی و در شمال مایل به دشت است. در شمال به سلسله کوههای موروداغ می‏پیوندند. اقلیمش در بسیاری جاها سرد ملایم و در بلندیها سرد است. دمای میانگین در ژانویه 1 تا 10- درجه و در ژوئیه 10 تا 25 درجه است. بارندگی سالانه 400 تا 900 میلیمتر است. رودخانه ترتر و خاچین از اراضی آن می‏گذرد. دریاچه کوهستانی قاراگؤل در آنجا قرار دارد. 44% مساحت شهرستان را بیشه زار (بلوط، پسته ، صمغ و ... ) تشکیل می‏دهد. چمنزارهای آلپی نیز موجود است. حیواناتی چون بز کوهی، سنجاب و خرس در آنجا زندگی می‏کنند. از پرندگانش نیز می‏توان قرقاول و دراج را نام برد. نشریة بارکاماتیون از 1932 در آنجا منتشر می‏شد. 

- خوناشئن اکنون مارتونی نامیده می‏شود.این نام گذاری به افتخار میاسنیکوف انجام گرفت. در 1930 شهرستان شد. در 41 کیلومتری خان‏کندی، در کنار جادة آغ‏دام – فضولی و در ساحل رود خوناشئن در دامنة کوه واقع است. این شهرستان 779 کیلومترمربع وسعت، 2 شهر و 39 روستا دارد. کوهستانی پست است. بلندی آن از 10 تا 1000 متر است. اقلیمش در بیشتر جاها تابستانی خشک و گرم ملایم است. دمای میانگین در ژانویه 1- تا 2- درجه و در ژوئیه 24 تا 36 درجه است. بارندگی سالانه 400 تا 500 میلمیتر است. رودخانة خوناشئن و کؤندلن چای در این شهرستان واقعند. بیشه‏زارهایی با درختان برگ پهن دارد. روباه، شغال، خرگوش، موش صحرایی و کبک و کبوتر و ... از حیوانات آن است. قبرستان مارتونی (سدة 17) و قبرستان هاترک از آثار باستانی آن هستند. نشریة «آشخاتانک» از 1932 در آنجا منتشر می‏شد که از 1964 نام آن به «کمونیزم» تغییر یافت.

- هادروت در 437 کیلومتری باکو، 95 کیلومتری خان‏کندی، 49 کیلومتری ایستگاه راه‏آهن هورادیز، در درة رود قوزلوچای و در دامنة جنوبی کوه آرگو قرار دارد. کشت انگور و بافت فرش از شغلهای مهم مردم است. قبل از 1939 دیزاق نامیده می‏شد. این شهرستان در 1930 تشکیل شده است. یک شهر و 41 روستا دارد. اساساً در شمال کوهستانی و در جنوب پست است. بلندی آن از 500 تا 2725 متر(قلة بویوک کیرس) است. زمستانهای سرد و تابستانهای ملایم دارد. میانگین دمای ماهانه در ژانویه 0 تا 50 درجه و در ژوئیه 20 تا 24 درجه است. بارندگی سالانه 600 تا 800  میلیمتر است. معدن گرانیت در این شهرستان موجود است. رودخانه‏های قوزوچای و قوروچای در این شهرستان واقع هستند. خاک آن قهوه‏ای‏ جنگلی است. 9/21 هزار هکتار جنگل دارد. گرگ، روباه، سنجاب و موش زمینی از حیوانات آن است. به طور متوسط 21 نفر در هر کیلومتر مربع زندگی می‏کنند. سکونتگاههای بزرگ آن قصبة هادروت و روستای متس تاغلار و توغ است. معبد گوتیک در روستای متس تاغلار (1241م)، معبد روستای دولانلار و معبد سرخ در روستای توغ ( سدة 10 میلادی) از آثار باستانی آن است.

- عسکران در 17 کیلومتری شمال شرق خان‏کندی و در کنار جادة شوشة یولاخ – لاچین – نخجوان، ساحل چپ رود قارقار و در دامنة شمال شرقی سلسله کوههای قره‏باغ قرار دارد. قلعة عسکران نیز در ساحل رست و چپ رود قارقار وقع و از سنگ رودخانه ساخته شده است. قلعة ساحل راست دارای برج و دیوارهای دولایه است. ضخامت دیوار 2 تا 3 متر است. اردوی ارتش روسیه در جنگ اول ایران و روس در نزدیک قلعه بود. مذاکرات صلح میان دو کشور نیز در این قلعه انجام شد. شهرستان عسکران در 1930 تشکیل شده و تا 1978 استپاناکرت نامیده می‏شد. 920 کیلومترمربع وسعت دارد. یک قصبه کارگری و 5 روستا دارد. اساساً کوهستانی و در طرف غرب سلسلة قره‏باغ کشیده شده است. کوههای بلند آن قیزقالا (2843متر) و قیرخ قیز (2827متر) است. اقلیمش بیشتر گرم ملایم و در کوهها سرد است. میانگین دمای ماهانه در ژانویه -1 تا 1 درجه  و در ژوئیه 22 تا 24 درجه است. بارندگی سالانه 500 تا 700 میلیمتر  است. رودهایش به حوزه‏های کور و ارس می‏ریزند. رودخانة مهم آن قارقار است. خاکش قهوه‏ای چمنزاری است. 40% اراضی شهرستان را جنگل (بلوط، پسته و ...) پوشانده است. در کوههای بلند چمنزارهای آلپی وجود دارد. از حیوانات آن می‏توان خرس، گربة جنگلی، گرگ، روباه، کبک و کبوتر را نام برد. به طور متوسط در هر کیلومتر مربع 21 نفر ساکن هستند. 96% اهالی روستایی هستند. مراکز مهم جمعیتی آن باللیجا، نوراگوغ، خرامورت؛ داش بولاق، چاناقچی و خان‏آباد است. از اراضی این شهرستان، راههای شوسه یولاخ – لاچین- نخجوان، فضولی - آغ‏‏دره و یولاخ - خان‏کندی می‏گذرند. رقصی نیز به نام رقص عسکرانی در دستگاه 8-6 رقص آذربایجانی وجود دارد که جوانان عسکران در عروسی آن را به صورت تک، دوتایی و جمع اجرا می‏کنند.     

- یکی از شهرهای مهم قره‏باغ آغجابدیع است. در 374 کیلومتری باکو و در 45 کیلومتری ایستگاه راه‏آهن آغ‏دام قرار دارد. از سالهای 1959 تا 19862 به شهر تبدیل شد. در دشت میل و قره‏باغ واقع است. میان آن با شهرهای یولاخ، بردع، آغ‏دام و ایمیشلی راههای شوسه وجود دارد. از آثار باستانی آن کامل تپه، نرگس تپه، قاراکوبر، جان تپه و قالاتپه است. مقابری نیز در اوچ تپه، شاه تپه و ... وجود دارد. در گورستانهای برجای مانده از قرون وسطی گوسفندهای سنگی وجود دارد. آغجابدیع از 1930 شهرستان شد ولی در 1963 به آغ‏دام پیوست. در 1965 دوباره شهرستان شد. 1765 کیلومترمربع وسعت دارد. یک شهر و 44 روستا دارد. مرکز آن آغجابدیع است. اراضی آن هموار است و از شمال شرق به جنوب غرب بلندتر می‏شود. اقلیمش گرم ملایم است. میانگین دمای ماهانه در ژانویه از 1- تا 7 درجه و در اوت 25 تا 26 درجه است. بارندگی سالانه 300 تا 350 میلیمتر و شبکة رودخانه‏هایش پراکنده است. از 45 کیلومتری شمال شرق آن، رودخانة کور می‏گذرد. از بخش مرکزی آن نیز رودخانة قارقار جاری است. از اراضی این شهرستان کانالهای آبیاری قره‏باغ بالا و ارژنیکیدزه می‏گذرند. برکه‏های آب شور و در قسمتهای مرکزی آن شوره زار وجود دارد. 7/4 هزار هکتار جنگل دارد. جیران، گرگ، گراز، شغال، روباه، کفتار، خرگوش خاکستری، موش صحرایی آسیای کوچک، دراج ، کبوتر، قرقاول و ... می‏توان نام برد. منطقه محافظت شدة آغ گؤل در این شهرستان است. به طور متوسط در هر کیلومترمربع 7/36 نفر زندگی می‏کنند. 3/70% اهالی روستایی هستند. روستاهای مهم آن هیندارخ، اوزئییرکند، خوجاوند، حاجی بدللی، حوسولو، شنلیک، یئنی قارادولاق و قارا وللی هستند. کشت پنبه و دامداری شغل اصلی مردم است. جادة شوسة باکو – یولاخ- ایمیشلی از این شهرستان می‏گذرد. خط هوایی میان باکو و آغجابدیع قبل از آغاز جنگ دایر بود. در دوران کمونیستی نشریة «سرعت» از 1932 منتشر می‏شد. از 1936 رادیو محلی آغاز به کار کرد. ذوالفقار صمداوغلو آدی‏گوزلوف خوانندة مشهور آذربایجان در 1898 در روستای قارادولاق (شائومیان کنونی) و اوزئییر حاجی بیگوف آهنگساز بزرگ آذربایجان و پدر موسیقی مدرن آذربایجان در روستایی متولد شد که اکنون اوزئییرکند نام گرفته است. 

[6] . طول و عرض جغرافيايي گفته شده، به صورت تقريبي و توسط نگارنده به دست آمده است. جمهوری آذربایجان دارای 114 هزار کیلومتر مربع مساحت و 3514 کیلومتر مرز مشترک با ایران، ارمنستان، گرجستان، روسیه و دریای خزر است. 11 کیلومتر نیز با کشور ترکیه مرز مشترک دارد. این کشور در 38 درجه و 25 دقیقه تا 41 درجه و 55 دقیقه عرض شمالی و 44 درجه و 50 دقیقه تا 50 درجه و 51 دقیقه طول شرقی واقع است. برای آگاهی از مختصات جغرافیایی منطقة قفقاز ن.ک: امیراحمدیان، بهرام. جغرافیای کامل قفقاز. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. تهران. 1381

 - اسدی کیا، بهناز. جمهوری آذربایجان. نشر وزارت خارجه. تهران. 1374

[7] . تكميل همايون، ناصر. نگاهي به قره‏باغ در مسير تاريخ ايران. مطالعات آسياي مركزي و قفقاز. سال2. شماره1. ص61

8 . برای آگاهی بیشتر دربارة گذشتة ارتباطات میان دو سوی رود ارس و پلهای واقع در آن و همچنین پل خداآفرین ن.ک:

- حافظ زاده، محمد. ارس در گذرگاه تاریخ. انتشارات نیا. تبریز. 1374

[9] . رود kyr . در زبان یونانی Y مثل زبانهای آلمانی و روسی صدای واو معدوله می رود یعنی Kurus با حذف us یونانی کور  kyr  یعنی kur می‏شود. فرانسویها k  را طبق معمول به c تبدیل و سیروس می‏‏خوانند ولی انگلیسیها y را (آی) کرده و سیروس می‏گویند. عربها آن را نهرالكر و گرجيان كورو مي‏نامند. ابوعبدالله بشاري مقدسي آن را نهرالملك ناميده و كسروي تبريزي برآن است كه اين رود به نام كوروش ناميده شده است به گفتة او، كوروش گونة يوناني نام كور است. در منابع قديمی، كُر، الكور، متكواري و غيره ناميده شده است.  کور  بزرگترين رودخانة قفقاز است.

ن.ك: رضا، عنايت الله. آذربايجان و اران(آلبانياي قفقاز). مجلة مطالعات سياسي و اقتصادي. شمارة 55 و56. ص12

10.Javanshir garabagi, mirza jamal. Garabag tarikhi. Yazichi.Baku.1989.Se.107-108

11 . دشت قره‏باغ از شمالغرب به دشت گنجه – قازاخ، از غرب به کوههای قفقاز کوچک و موروداغ، از جنوب و جنوب شرق به دشت میل ختم می‏شود. به واسطة رودخانة کور از دشت شیروان جدا می‏شود. در دامنه‏ها بلندی‏اش 500 متر است. سطحی به صورت پلکانی ضعیف است. تیره‏های دوزداغ و گوگبوز در شمال غرب این دشت بوده و در بردع نیز یافت می‏شوند. اقلیمش گرم ملایم است. دمای میانگین در ژانویه 0 تا -2 درجه و در ژوئیه 27 درجه است. بارندگی سالانه 250 تا 350 میلیمتر است. در آن رودخانه‏های اینجه چای، ترتر، خاچین چای و قرقار جاری هستند که همگي آنها به کور می‏ریزند. چون از این رودخانه‏ها برای آبیاری استفاده می‏شود، بیشتر آنها به مصب نمی‏رسند. کانال قره‏باغ از این دشت می‏گذرد. از چاههای زیرزمینی نیز استفاده می‏شود. این دشت نیمه صحرایی جنگلهایی با درختان صمغ، بلوط ارانی، نارون و ... دارد. در ساحل رود کور، جنگلهای کم پشت وجود دارد. در این دشت پنبه و انگور به دست می‏آید. دامداری جریان داشته و قشلاقهایی در آن قرار دارد. گفتنی آنکه ییلاق‏ قره‏باغ نیز از مناطق مهم جغرافیایی و اقتصادی این منطقه است. این ییلاق آتشفشانی میان زنگزور و رشته کوه قره‏باغ واقع است. بیشتر مساحت آن در آذربایجان است. بلندی متوسط آن 2000 تا 2500 متر است. با رودخانه و دره‏ها بخش بخش می‏شود. اقلیمش اساساً سرد و در جنوب گرم است. دمای میانگین ماهانه در ژانویه 0 تا 10- درجه در ژوئیه 10 تا 22 درجه است. 500 تا 800 میلیمتر درسال باران می‏بارد. رودخانه‏هایش به کور و ارس می‏ریزند. رودخانة ترتر، حوجازسو، زابوخ و بازارچای از این ییلاق سرچشمه می‏گیرند. در آن برکه‏های آلاگؤل و قاراگؤل وجود دارد. دارای چمنزارهای آلپی است. در کوههای میانه، بیشه‏های بلوط وجود دارد. دامداری، توتون کاری رونق دارد.   

[12] . بهراد، عبدالاحد. قره‏باغ در چشم انداز تاريخ. انتشارات ارك تبريز. 1372.ص15

[13] . اميراحمدي (امیراحمدیان)، بهرام. سرزمينهاي آن سوي ارس- قره‏باغ: پيشينة تاريخي و ريشه‏هاي درگيري. مجلة اطلاعات سياسي و اقتصادي. شمارة 71-72. ص78.  امیراحمدیان، بهرام. قره‏باغ از دیرباز تاکنون: بررسی رویدادها. مجلة مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز. شماره 4. بهار 1373. امیر احمدیان، بهرام. آذربایجان و مسئلة قره‏باغ. مجلة رشد جغرافیا. شمارة 23. سال 1369

[14]  . یک جهانگرد سدة میانی گفته است:«اگر می‏خواهی قره‏باغ راببینی ، به وادی ترترچای سربزن». این وادی از نظر جغرافیا و طبیعت جایگاهی ویژه در قفقاز کوچک دارد. این دره که محل گذر کوچ روان از ییلاق به قشلاق است، آثاری از حوادث بسیار بر خود دارد. ین آثار عبارت است از: قلعه‏هایی بر بالای کوههای بلند، مجموعة عبادتگاههای دینی، قراولخانه و سکونتگاههای موقتی. یکی از آثار مهم اینجا، معبد خوتاونگ است. طبق افسانه این معبد بر مزار آپستول فادده یکی از 12 حواری عیسی (ع) در سدة اول میلادی ساخته شده است. معبدی که اکنون موجود است، اساساً در سدة 13 ساخته شده است. این معبد شامل کلیسا، بناهای کمکی، مهمانخانه، قربانگاهها، دیوار قلعه و چند صومعه که تمام اینها را احاطه کرده است. یکی از نوشته‏های موجود در معبد نشان می‏دهد که بسیاری از حکمرانان خاچین و حتی میناخاتون همسر حسن جلالی حکمران معروف آلبانی در سدة 13 در اینجا دفن شده ‏اند. همچنین نوشته‏هایی از آرزوخاتون بانوی پرنفوذ زمانه باقی مانده است. صاحبان معبد، زمینداران بزرگی بوده و در حیات سیاسی و اقتصادی کشور نقش بزرگی داشتند. مخیتارقوش در خوتاونگ بوده و سنگی به یادگار گذاشته است. یکی دیگر از آثار مهم، سکونتگاه کالانکات محل تولد موسی کالانکاتویسکی (کالانکاتی) مورخ آلبان است. این شهر زیبا که در دامنة جنوبی موروداغ، ساحل راست ترترچای و درمیان جنگلهای سحرانگیز بنا شده است. یکی دیگر از آثار ترترچای، قانلی قایا است که لاچین قالا نیز نامیده می‏شود. این قلعه بر بالای پرتگاهی بر سر راه کنونی کلبجر-آغ‏دره و در ساحل راست ترتر واقع است. مردم آن قوش قونماز می‏نامند. به نخستین اطلاعات دربارة این قلعه در آثار کیراکوس مورخ گنجه سدة 13 برمی‏خوریم. به نظر او این قلعه در سدة 12 از طرف حکمران خاچین برای مقابله با زمینداران محلی و دشمنان خارجی ساخته شده است. در زمان حملة مغول، بسیاری از اهالی به قلعه پناه بردند. اهالی قتل عام شدند و رد خون بر صخره‏ها باقی ماند. مردم این قلعه را قانلی قایا یعنی قلعه خونین نامیدند. اکنون آنجا زیارتگاه اهالی بومی است.    

[15] . چاي در تركي یعنی رود و چايلاق یعنی رودخانه است. سيحون و جيحون در اصل به ترتيب سو هون (آب هون) و چاي هون (رود هون) مي‏باشد.

[16] . اميراحمدي (امیراحمدیان)، بهرام. جغرافياي قفقاز. انتشارات وزارت امور خارجه. 1376. تهران. ص36

[17] . اسدي كيا، بهناز. جمهوري آذربايجان. انتشارات وزارت امور خارجه. تهران. 1374. صص 2و5. همچنین ن.ک:

- جغرافیای جمهوری آذربایجان. مجلة آران. چاپ تبریز. شمارة 1. تابستان 1382.

[18]  . امیراحمدیان، بهرام. جغرافیای کامل قفقاز. همان. ص 425 . همچنین ن.ک:

tarikhi. Azarnashr. Baku. 1992.se 16  Baikara,hosein. Azerbaijan istiglal mubarizasi

[19]  . کلبجر در 458 کیلومتری باکو، 139 کیلومتری ایستگاه راه‏آهن بردع ، کنار جادة بردع- ایستی سو و در درة رود ترتر واقع است.

[20] . اميراحمدي، بهرام. سرزمينهاي آن سوي ارس- قره‏باغ: پيشينة تاريخي و ريشه‏هاي درگيري. همان. ص 78-81

[21] . تراب زاده ، منيژه و ديگران. ماهيت تحولات در آسياي مركزي و قفقاز. وزارت امور خارجه. تهران. 1373. ص123